احمد خواجه حسنی

اگر به تریج قبای برخی نمایندگان مجلس با «مصوبه های قرون وسطایی» جنابشان بر نمی خورد و نویسنده را به سیاه‌ نمایی و همکاری با دشمنان متخاصم متهم نمی‌کنند، در مورد اظهارات اخیر خاتمی (امام‌ جمعه موقت تهران) و سعید آجرلو (عضو تیم رسانه ‌ای هیأت مذاکره کننده) سیاهه نوشتی تقدیم می کنم، امید که با حُسن ظن مطالعه شود.

خاتمی درباره ی مقوله ی صلح، گفته‌ اند: «صلح در قرآن پیرامون دعواهای خانوادگی است. صلح در دعواهای خانوادگی ربطی به جنگ ندارد. لذا این استفاده ابزاری از قرآن است… آمریکا هیچ‌گاه در پی صلح با ایران نبوده بلکه در پی تسلیم ایران است...»

این گزاره در نوع خود، فقدان «تجدید نظر راهبردی» در برابر «واقعیت‌ های متغیر جامعه ای متکثر» و در واقع، استفاده ی ابزاری از قرآن و ایضاً استدلالی است که در آن، «صلح» صرفاً به «دعواهای خانوادگی» تقلیل داده می‌شود و در زمره ی تکرار استدلال ‌هایی است که نه تنها به «درد مردم» پاسخ نمی‌ دهند، بلکه با «روح زمانه» و «نیازهای امروز جامعه» نیز بیگانه‌ اند چرا که در جهان امروز، «صلح» یک «مفهوم کلان امنیتی» است که با «اقتصاد»، «رفاه»، و «اعتماد عمومی به عنوان پایه و اساس سرمایه اجتماعی» پیوند وثیقی دارند.

جامعه‌ ی ایران مدت زمان مدیدی با «تورّم مزمن»، «تحریم های ظالمانه و فراگیر»، و «فرسایش سرمایه‌ ی اجتماعی» دست به گریبان است و جامعه ای با این مختصات، دیگر با «دگم ‌هایی» که به «فضای زیستمانی مدرن کنونی» سنخیتی ندارد، همراهی نمی کنند. این نقطه، گرانیگاه «انفعال راهبردی» است که ظرف سالیان گذشته با فرصت سوزی های مکرر به «هدر رفت زمان» و «افزایش هزینه ‌ها» منجر شده و دقیقاً همان نقطه ی تلاقی ‏سطح کارشناسی تصمیمات با سطح مورد انتظار جامعه و همان جایی است که «روایت مردم» با «روایت قدرت» در تناقضی آشکار قرار می‌گیرد.

در این میان، بدیهی است در جامعه ای که در آن، «خستگی مردم» با «ناامیدی از گفتمان رسمی» گره خورده، بایسته می نماید سخنان مسؤلین با «زبان زمانه» و «متناسب با درد» مردم همراه و ملازم باشد.
نویسنده ی این یادداشت در مقاطع مختلفی از «مقاومت» به معنای «دفاع از استقلال سیاسی و جلوگیری از سلطه قدرت های خارجی» دفاع کرده چون باور دارند می‌توان برای آن استدلال نظری و تاریخی متقن ارائه داد ولی اگر «مقاومت» به معنای مخالفت با هرگونه تعامل با جهان باشد، این را «اشتباهی محض» می دانند که «با واقعیت اقتصادی و اجتماعی ایران» به هیچ وجه سازگار نیست و خود به خوبی وقوف دارند که قدرت ‌های استعماری و هژمونیک، به دلایل مختلفی که در یادداشت های پیشین اشاره داشتم ذاتاً به دنبال «سلطه» و «تسلیم ایران» هستند، خواه جمهوری اسلامی بر سر کار باشد، دولت ملّی دکتر مصدق یا نظام پادشاهی باشد، برای آنها، «صلح» یک «ابزار» راهبردی است امّا این، به‌ معنای آن نیست که کشور ما بایستی «منفعلانه» به تماشا بنشینند و «سرنوشت خود» را به «اراده‌ ی دیگران» پیوند بزند چرا که باورمندم «انفعال راهبردی»، خود، بزرگ‌ ترین کمک به «تسلیم» است؛ زیرا در سکوت و انفعال، «ابتکار عمل» به دست دشمنان خواهد افتاد و هزینه‌ های فشار به مراتب سنگین‌تر خواهد شد بنابراین «مقاومت» در وضعیت حادث شده ی فعلی امروز ما، «ایستادگی هوشمندانه» و «مدیریت فعالانه‌ ی تنش‌ها» در قالب «ابتکار راهبردی» است. صحبت اخیر سعید آجرلو نیز در پیوند با همین وضعیت قابل تحلیل هست مشخصاً آن جا که در مورد استراتژی های نظام در مواجهه با شرایط فعلی اظهار داشتند: «نظر اول، همراهی با آمریکاست یعنی نظم امنیتی مورد مدیریت آمریکا و آن چیزی که تحت عنوان هژمونی آمریکاست را بپذیریم و بخشی از این نظم امنیتی بشویم.»

برای من هنوز مبهم و پیچیده است که چرا برخی دست اندرکاران هنوز هم به این موضوع به صورت تک بعدی یا صفر و یکی نگاه می کنند؟ گویا راه دیگری وجود ندارد! در حالی که هنوز راه نرفته ی سوّمی نیز وجود دارد (اگر بگذارند).

نظام که علیرغم ادعای «مقاومت در برابر نظم لیبرال»، «نئولیبرالیسم بومی» را در مواردی پیشه کرده و بخشی از اصول نئولیبرالی (خصوصی‌سازی، تعدیل، و بازار محوری) را عملیاتی کرده! از سوی دیگر جامعه ایران از نظر فرهنگی و ارتباطی، در معرض جهانی‌ شدن قرار گرفته (نیاز به بحث و بسط در یادداشتی مستقل دارد) بنابراین می توان چنین ادعا کرد که نظام نوعی ادغام گزینشی و نامتوازن را اجرایی نموده بدین معنی که نه بیرون از نظم جهانی است و نه کاملاً در آن ادغام شده؛ پس «ابتکار راهبردی» مورد بحث منوط به «ادغام هوشمندانه» به معنای «حضور عزت مندانه» در نظم جهانی، با «حفظ خطوط قرمز» و «استقلال رأی» است که می تواند راه سوم نرفته یا همان راه برون رفت از وضعیت موجود باشد یا همان صلح مورد نظر «سید محمد خاتمی» که امروز فرمودند:«مراد از صلح شرافتمندانه، تن دادن به حکم خِرد در عرصه ی عمل است که مورد تأیید خدای خرد آفرین است؛ یعنی: جنگ، شرّ بزرگ و صلح، خیر بزرگ است.»

این «ابتکار راهبردی» مبتنی بر «ادغام هوشمندانه»، مسیری است که در آن، جمهوری اسلامی ایران، با «حفظ استقلال خود» و «تقویت سرمایه‌ ی اجتماعیِ داخلی»، می‌تواند در نظم جهانی در حال تغییر، جایگاهیِ شایسته برای خود فراهم نموده و «سفره‌ ی مردم» را از «بار تحریم های ظالمانه» تا حدودی برهاند. در این وادی «صلح» به معنای «مدیریتِ هوشمندانه‌ ی تنش‌ ها» نیل به کاهش هزینه‌ های تحریم و تورّم است.
«ابتکار راهبردی» به منزله ی مقاومت در برابر سلطه به موازات «تعامل عزت مندانه» و «مذاکره‌ ی هوشمندانه» برای کاهش هزینه‌ هاست.
این راه سوم را پیش تر کشورهایی هم چون «برزیل، چین و سنگاپور» آزموده اند و جواب مطلوبی گرفته اند، گرچه وضعیت ایران ما با آن کشورها تفاوت های عدیده ای دارد.
همان گونه که در یادداشت های اخیر مواردی را مطرح کردم ایران ما به‌ دلیل موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، منابع عظیم انرژی، و تاریخ تمدنی کهن، در شرایطی قرار دارد که هیچ‌ یک از نمونه‌های پیشین را
نمی‌توان به‌ سادگی به آن تعمیم داد از جمله اینکه «برزیل و چین و سنگاپور» با پدیده های شومی چون کاسبان تحریم، تراستی ها، روسوفیل ها، تجار فیلترشکن، پایداری چی ها و دولت موازی و در یک کلام همان ها که شوربختانه «تراژدی تمام‌ عیاری» را برای جامعه‌ رقم زده اند، به شکل امروزی ایران ما مواجه نیستند همان عده ای که با بهره‌ گیری از خلأهای ساختاری، «فساد سیستماتیک» و «نبود شفافیت»، به یکی از ارکان «نظم نانوشته‌ ی قدرت» تبدیل شده‌اند و به عنوان مانعی جدی و داخلی بر سر راه تعامل ایران با جامعه‌ ی جهانی قرار دارند و «تحریم های ظالمانه ی خانمان برانداز» اتفاقاً برای آنها یک «فرصت اقتصادی تمام‌عیار» محسوب می‌شود.