عباس استاد تقی‌زاده، مدیر گروه سلامت در حوادث و بلایای دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتگو با مهر در تعریف تاب‌آوری نظام سلامت گفت: تاب‌آوری به معنای توانمندی یک سیستم ارائه‌دهنده خدمات سلامت برای استمرار بخشی به مراقبت‌های استاندارد و ضروری در هر زمان، هر مکان و تحت هرگونه شرایط بحرانی است. برای یک نظام سلامت تاب‌آور، نوع بحران اعم از حوادث طبیعی مانند سیل و زلزله یا چالش‌هایی نظیر جنگ و شیوع بیماری‌های واگیردار تفاوتی ندارد؛ بلکه اولویت اصلی، حفظ جریان خدمات‌رسانی به مردم است.

مدیر گروه سلامت در حوادث و بلایای دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تبیین حیطه‌های عملکردی این مفهوم اذعان کرد: در گام نخست، سیستم باید قدرت جذب بالایی داشته باشد؛ به این معنا که اگر ظرفیت مراجعات روزانه یک مرکز از ۵۰۰ نفر به ۷۰۰ نفر افزایش یافت، زیرساخت‌ها دچار فروپاشی نشود. گام دوم، تداوم خدمات حیاتی است؛ حتی اگر بر اثر بحران، زیرساخت‌هایی مانند برق دچار اختلال شده یا حضور پرسنل با چالش مواجه شود، بخش‌های حیاتی نظیر اورژانس و اتاق‌های عمل نباید تعطیل شوند، هرچند می‌توان خدمات غیراورژانسی و انتخابی (الکتیو) را به تعویق انداخت.

وی سرعت بازسازی را سومین رکن اساسی برشمرد و تصریح کرد: شاخص مهم در سنجش تاب‌آوری این است که یک مجموعه پس از وقوع حادثه، با چه سرعت و کیفیتی می‌تواند خود را بازیابی کرده و به وضعیتی بهتر از قبل بازگردد. تفاوت نظام‌های پیشرو در مدت‌زمان این بازسازی نهفته است و هرچه این فرایند کوتاه‌تر باشد، نشان‌دهنده سطح بالاتر تاب‌آوری در آن جامعه است.

دانش بومی و مدیریت علمی؛ ضرورت پیوند میان تحقیق و سیاست‌گذاری در بحران

مدیر گروه سلامت در حوادث و بلایای دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأکید بر لزوم بهره‌گیری از مدل‌های علمی در مدیریت بحران اظهار داشت: نهادهای بین‌المللی نظیر سازمان جهانی بهداشت بر استفاده از دانش بومی تأکید دارند؛ دانشی که ترکیبی از آموزه‌های آکادمیک و تجربیات زیسته یک سیستم است و زمانی قابلیت انتقال و تدریس می‌یابد که با روش‌های علمی تدوین شود. نظام سلامت ایران در حوزه حوادث و بلایا پیشرو بوده و از سال ۱۳۸۹ با تربیت متخصصان در مقطع دکتری، ذخیره دانش بسیار غنی و ارزشمندی در سطوح مختلف، از خانه‌های بهداشت تا دانشگاه‌های علوم پزشکی و ستاد وزارتخانه، ایجاد کرده است.

استاد تقی‌زاده با شناسایی چالش‌های موجود در این حوزه اذعان کرد: در حال حاضر میان تولید دانش و عرصه سیاست‌گذاری یک خلأ جدی وجود دارد. محققان ما دانش بومی فراوانی تولید می‌کنند، اما این یافته‌ها به اندازه کافی به برنامه و سیاست‌های اجرایی تبدیل نمی‌شوند. مشکل دوم در فاصله میان برنامه‌ریزی و اجرا نهفته است؛ به‌طوری که بسیاری از برنامه‌های استراتژیک و عملیاتی، به دلیل عدم تأمین منابع مالی، انسانی و تجهیزاتی، در مقام اجرا با پیشرفت‌های ناچیزی مواجه می‌شوند.

وی با فراخوان دانشگاه‌ها برای ریشه‌یابی این گسست تصریح کرد: باید بررسی شود که چرا زبان مشترکی میان محقق و سیاست‌گذار شکل نمی‌گیرد و مانع اصلی در تبدیل علم به عمل کجاست. برای رسیدن به آمادگی مطلوب در برابر بحران‌هایی نظیر بیماری‌های نوپدید یا حوادث طبیعی، باید فرایند تبدیل دانش به سیاست و سپس اجرای دقیق آن برنامه به‌گونه‌ای اصلاح شود که در هیچ سطحی از خانه بهداشت تا بیمارستان، دچار اختلال نشویم. وی در پایان از طراحی مدلی بومی برای سنجش آمادگی در تمامی سطوح نظام سلامت بر اساس همین چارچوب علمی خبر داد.

استاد تقی‌زاده با تبیین سه گام اصلی برای ارتقای آمادگی و تاب‌آوری در نظام سلامت اظهار داشت: اولین و پایه‌ای‌ترین اقدام، شناسایی وضعیت موجود و ارزیابی دقیق ریسک است. تا زمانی که مخاطرات طبیعی، انسانی و فناوری که یک سیستم را تهدید می‌کنند به درستی شناسایی نشوند، امکان برنامه‌ریزی هدفمند برای مقابله با بحران‌هایی نظیر جنگ یا پاندمی وجود نخواهد داشت.

مدیر گروه سلامت در حوادث و بلایای دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به ضرورت تبدیل برنامه‌ها به اقدام اجرایی اذعان کرد: در گام دوم، تأمین منابع تجهیزاتی و ارتقای شایستگی مدیریت اهمیت حیاتی دارد. مدیران باید فرایندهای مدیریت بحران را به‌گونه‌ای طراحی کنند که در زمان وقوع حادثه، پرسنل دچار سردرگمی نشوند؛ تحقق این امر مستلزم آموزش‌های مستمری است که دانش تجربی را به مفاهیم قابل انتقال و کاربردی تبدیل کند.

استاد تقی‌زاده ضمن تأکید بر لزوم هماهنگی‌های بین‌بخشی در حوزه سلامت تصریح کرد: نظام سلامت صرفاً به وزارت بهداشت محدود نمی‌شود و سازمان‌هایی که در حوزه‌های تأمین آب، غذا و هوا فعالیت می‌کنند نیز بخشی از این کل واحد هستند. برای پیشبرد اهداف، اشتراک‌گذاری دانش و هماهنگی دقیق میان تمامی ذینفعان از جمله نهادهای مرتبط با دامپزشکی و کشاورزی برای تأمین امنیت غذایی ضروری است.

مدیر گروه سلامت در حوادث و بلایای دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران تمرین مستمر را مکمل آموزش و تجهیز زیرساخت‌ها دانست و خاطرنشان کرد: اقدامات پیش‌بینی شده در زمان بحران تنها از طریق تمرین و تکرار است که به ملکه‌ ذهنی پرسنل و بخشی از فرایندهای سیستماتیک مدیریتی تبدیل می‌شود. وی تأکید کرد که بدون تمرین‌های عملیاتی، حتی بهترین برنامه‌های مکتوب نیز در زمان حادثه کارایی لازم را نخواهند داشت.