دکتر حوریزاد قائدی

آفات یکی از عوامل اصلی کاهش تولید محصولات کشاورزی هستند. آمارهای جهانی نشان می‌دهند سالانه حدود20  تا 32 درصد از محصولات کشاورزی توسط آفات از بین می‌روند. تاکنون استفاده از سموم شیمیایی در جهان به عنوان مؤثرترین و سریع‌ترین روش کنترل آفات محسوب می‌گردد. اگر چه سموم از اجزاء ضروري كشاورزي مدرن شناخته شده اند؛ اما یکی از منابع مهم آلودگي محیط زیست نیز هستند كه سلامتي موجودات زنده از جمله انسان را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

ایجاد نژادهاي مقاوم آفات به آفت‌کش‌‌ها، از بین رفتن حشرات مفید و دشمنان طبیعی آفات، به وجود آمدن آفت‌هاي جدید، کاهش تنوع زیستی، بیماری و مسمومیت‌های ناشی از کار با سموم در بین کارگران و کشاورزان و مصرف محصولات نا‌‌‌ ایمن از جمله مهم‌ترین مشکلات زیست محیطی ناشی  از مصرف نادرست آفت‌کش‌هاي شیمیایی می‌باشند با این حال مزارع و باغات بطور مداوم در معرض خطر حشرات آفت، بیماري‌ها و علف‌هاي هرز قرار دارند که مصرف آفت‌کش‌‌ها را در کشاورزي برای محافظت از محصول و افزایش عملکرد امري اجتناب‌ناپذیر می‌نماید.

افزایش آگاهی کشاورزان درخصوص پیامدهای مصرف نادرست سموم، عملکرد علمی و صحیح کشت و مراقبت از محصول، زمینه موثری برای ترویج روش‌های سازگار با محیط زیست در مزرعه، کاربرد صحیح سموم و حفظ امنیت غذایی ایجاد خواهد کرد.

در سال‌هاي اخیر، افزایش مصرف سموم شیمیایی در اثر افزایش آفات زراعی در بسیاري از مناطق ایران گزارش شده است. به عنوان مثال، می‌توان به افزایش آفات برنج در شمال ایران و همچنین افزایش آفات سیب‌زمینی در استان اردبیل اشاره کرد. علاوه بر سیب‌زمینی و برنج  خیار، کاهو، پیاز و گوجه فرنگی نیز جزو محصولات پر مصرف سموم کشاورزی هستند که براساس پایش‌های سازمان غذا و دارو در 10 نقطه کشور، میزان باقیمانده سموم و کودهای شیمیایی بیش از حد مجاز اعلام شده است همچنین در برخی محصولات مانند خربزه تا 30 نوبت سمپاشی گزارش شده است. میزان مصرف سموم علف‌کش در زراعت دنیا برای هر هکتار 0.8 کیلوگرم است که در ایران حدود 7 کیلوگرم می‌باشد. تحقیقات در نقاط مختلف کشور نشان داده که در برخی از محصولات از جمله خیار در یک دوره کشت حداقل 11 بار و حداکثر 22 بار سمپاشی انجام می‌دهند که آخرین سمپاشی هم بین 2 یا 3 روز است. در گوجه فرنگی در یک دوره کشت حداقل 8 بار و حداکثر 17 با سمپاشی انجام می‌دهند و آخرین سمپاشی هم بین 2 یا 6 روز است. در هندوانه در یک دوره کشت، حداقل 8 بار و حداکثر 15 با سمپاشی انجام می‌دهند که آخرین سمپاشی هم بین 8 یا 20 روز است. لازم به ذکر است که تعداد دفعات و آخرین سم پاشی در محصولات مختلف زراعی بیشتر به شرایط آب و هوایی، علف های هرز، آفات و نحوه مصرف سم و دیگر شرایط بستگی دارد.

فقدان دانش و آگاهی از پیامدهای کوتاه و بلند مدت استفاده بی‌رویه از نهاده‌های شیمیایی باعث شده که هم خود کشاورزان در معرض خطرات بیشتری قرار بگیرند و هم محصولات کشاورزی نا ایمن با باقیمانده‌ی غیر مجاز سموم تولید شوند. آمارها نشان می‌دهند حدود 90 درصد قارچ‌کش‌ها، 19 درصد علف‌کش‌ها و 89 درصد حشره‌کش‌ها سرطان‌زا هستند. عوارض خطرناک سلامتی ناشی از مواجه بیش از حد با سموم شیمیایی، به یک بحران مهم سلامتی در سطح جهان، به خصوص در کشورهای جهان سوم تبدیل شده است. اخیرا برخی از محققین بیان کرده‌اند که ایران رتبه اول سرطان معده را در جهان دارد؛ به‌طوری‌که مبتلایان به سرطان در ایران در سال، 70 هزار نفر برآورد شده است که یک سوم آن مربوط به سموم شیمیایی است.

بررسی‌های اخير نشان می‌دهند که هر چه اطلاعات کشاورزان به عنوان اصلی‌ترین کاربران آفت‌کش‌ها از پیامدهای زیانبار آن‌ها بیشتر باشد؛ از استفاده غیر‌ضروری و نادرست آن‌ها دوری می‌کنند. در این بررسی‌ها فروشندگان سموم و نهاده‌های کشاورزی در اولویت اول رجوع کشاورزان به عنوان منابع اطلاعات قرار داشتند.

مصرف نادرست سموم در محصولات مختلف و نیز عدم رعایت دوره کارنس (حداقل زمانی که بین آخرین سمپاشی تا برداشت محصول لازم است رعایت شود تا بقایای سم، مورد تجزیه عوامل طبیعی قرار گرفته و مقدار آن در میوه‌ها و سبزیجات کاهش یابد)، احتمال بر جا ماندن بقایای ناخواسته و مضر سموم را افزایش می‌دهد. این موضوع در کشت‌های گلخانه‌ای و سبزیجات و میوه‌جات که به صورت خام مصرف می‌شوند بيشتر مطرح است و می‌تواند سبب ایجاد مسمومیت‌های  حاد و مزمن شود. مشکلات باقیمانده آفت‌کش‌ها در کشورهای در حال توسعه به علت کمتربودن نظارت دولت‌ها و آگاهی کمتر تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بیشتر بوده و فرآورده‌های غذایی اغلب با سطوح بالای بقایای آفت‌کش‌ها به بازار عرضه می‌شوند.

به طور خلاصه پیشنهاد می‌شود متولیان امر و برنامه‌ریزان با شیوه‌های آموزشی نوین و برگزاري کارگاه‌های مختلف برای کشاورزان دانش به‌کارگیری سموم شیمیایی را هم از نظر نحوه‌ی استفاده و هم از نظر میزان مصرف، بیش از گذشته ارتقا دهند. در این راستا نقش مراکز و فروشندگان سموم شیمیایی و کلینیک‌هاي گیاهپزشکی مورد تاکید است. به همین منظور بهتر است در درجه اول تغییر نگرش و باور خود کارشناسان شاغل در این مراکز مورد توجه قرار گیرد و در مراحل بعد ارائه اطلاعات تخصصی و برگزار کردن کلاس‌های آموزشی و ترویجی و افزایش تماس مروجان با کشاورزان تغییر نگرش کشاورزان را در پی داشته باشد. در برخی از محصولات مانند خیار،گوجه‌فرنگی و هندوانه تعداد دفعات سمپاشی زیاد بوده و به ویژه در زمانی که این محصولات در مسیر جاده‌ها به فروش می‌رسند، آسیب‌های ناشی از مصرف بی‌رویه سموم بیشتر احساس می‌شوند بنابراین پیشنهاد می‌شود در راستای لزوم رعایت حقوق مصرف‌کنندگان، بر فروش محصولات در مسیر جاده‌ها و خطرات ناشی از عدم رعایت دوره کارنس، نظارت بیشتری صورت گیرد و در صورت امکان شناسه‌دار شدن محصولات کشاورزی از نظر ایمن بودن برای مصرف در دستور کار قرار گیرد. همچنین توصیه‌های بهداشتی که باعث حذف یا کم شدن باقیمانده‌ی سموم در محصولات کشاورزی می‌شوند مانند پرهیز از مصرف سریع بعد از برداشت، بیشتر مورد توجه قرار گیرند (رجوع شود به نوشتاری به قلم همین نگارنده در اردیبهشت ماه 1403، https://www.ettehadkhabar.ir/fa/posts/191539). از طرف دیگر افزایش آگاهی کشاورزان از خطرات آفت‌کش‌ها برای محیط زیست، حذف تدریجی یارانه‌های حمایتی دولتی برای سموم خطرناک، در نظر گرفتن مصرف بی‌رویه به عنوان تخلف و روی آوردن به مدیریت تلفیقی آفات با همکاری متخصصین برای رسیدن به هدف  (استفاده صحیح و علمی سموم) ضروری است.

منابع:

- بندری، ا.، باقری، ا.، سوختانلو، م.، جمشیدی، ا. و نوروزی، ع. 1398. ارزیابی دانش کشاورزان دشت مغان از پیامدهای مصرف سموم شیمیایی برای سلامت جامعه، محیط‌زیست و امنیت غذایی. سلامت و محیط زیست. جلد 12 شماره ۴ :۶۲۱-۶۳۸

- Jallow, M., Awadh, D., Albaho, M., Devi, V. and Thomas, B. 2017. Pesticide knowledge and safety practices among farm workers in Kuwait: Results of a survey. International Journal of Environmental Research and Public Health.;14(4):340-49.

-Philippe, V., Neveen, A., Marwa, A. and Ahmad Basel, A.Y. 2021. Occurrence of pesticide residues in fruits and vegetables for the Eastern Mediterranean region and potential impact on public health. Food Control, 119(6), 107457.