پروفسور داریوش اکبرزاده/ ایران شناس

مقدمه
هر چند غارهای بسیاری در ایران با دیرینگی، فرهنگ و هنر گذشته ایران درهم تنیده اند، اما غارهای « چهل خانه » در دشتستان استان بوشهر را باید اثری «فوق منحصر بفرد» و بسیار خاص ارزیابی کرد. هر چند نمی توان از اهمیت دیگر غارها چون «غار هستیجان» (استان مرکزی)، «غار کلماکره» (لرستان) و بسیاری بدلیل جایگاه تاریخی و آثار بدست آمده چشم پوشید؛ افزون تر، این دست غارها ی اخیر ، بیاری آثار نوشته دار بدست آمده در تاریخگذاری تقریبی، کمتر مورد گمان هستند. غارهای منحصر بفرد معروف به چهل خانه، بدلیل نبود نقاشی، نوشته ، تاریخ و دیگر آثار هنری و معماری خاص اندرونی و افزون تر، آسیب ها، غارت و چپاول در نتیجه ناآگاهی و بی‌مدیریتی‌ها ...در کلیدی ترین موضوع یعنی « تاریخگذاری » با مشکل جدی روبرو است.

چندی پیش یادداشتی کوتاه به قلم نگارنده در یکی از هفته نامه های معروف کشور چین با عنوان «راه ابریشم» درباره غارهای چهل خانه به چاپ (به زبان چینی) رسید. این یادداشت عامیانه (غیرتخصصی) با استقبال گسترده مردم روبرو شد و در دو روز نخست با بیش از سه هزار خواننده روبرو شد. دوستان فرمودند که همین یادداشت کوتاه و غیرتخصصی را در داخل به فارسی نیز چاپ نماید که ترجیح دادم آن را به هفته نامه وزین «اتحاد جنوب» و پایگاه خبری "اتحاد خبر" بفرستم تا اگر پسند افتاد، به چاپ رسد. البته جملاتی نیز بنابر هوای خوانندگان درون سرزمینی افزودم.

غارهای چهل خانه

این نوشتار به غارهای چهل خانه در زادگاه دودمانی ام می پردازد که هم خاطره انگیز و آشناترین و هم از دید تاریخی و میراثی ارزشمند است. موضوع این نوشتار یک محوطه تاریخی ناشناخته در پیوندهای « ایران و چین » است که به باور نگارنده به اشتباه به عنوان «میراث هندوستان» در ایران معرفی شده است. این نوشتار به غارهای معروف به غارهای چهل خانه در استان بوشهر در جنوب ایران می پردازد. غارهای چهل خانه در 100 کیلومتری شمال شهر بوشهر، 15 کیلومتری غرب شهر برازجان، دو کیلومتری شهر سعدآباد، جنوب روستای خاطره انگیز زیراه (منطقه دشتستان) واقع است. این غارها در وسط یک صخره به بلندای بیش از 200 متر، از سطح رودخانه شاپور، روبروی نخلستان ‌ های آن دست ساحل (در قدیم) و هم اکنون شهر سعدآباد ، با دسترسی به آب انبارهای قدیمی آب آشامیدنی واقع است. این غارها در سه تا چهار ردیف شش/هشت /نه ‌ تایی (کم و بیش) در حال حاضر دیده می شود (با حرکت بسوی بالا، از شمار ردیف ها و غارها کاسته شده است) ؛ هر چند عدم توجه بدین محوطه ، آسیب های طبیعی و انسانی، و بیماری دردناک غارت و چپاول میراث ملی ، این غارها را ویران کرده است اما احتمالا روزگاری با چهل غار می درخشیده است ؛ عدد چهل یادآور باورهای بودایی بر روی این میراث کم مانند است. به هر دلیل، کلمه چهل (40) در این عنوان، نشان از پیوستگی آن با « بودیسم » است. با وجود این، نگارنده بخوبی بر اهمیت عدد 40 در میراث دینی نیاکانی (زرتشتی) آگاه است؛ همان گونه که مردگان با برگزاری چهلم، به چرخه تکمیلی مرگ می رسند (روزگاری تا 40 روز در سوگ عزیز از دست رفته، سیاه پوش می‌شدند). بس پیداست که بکارگیری چنین عدد مقدسی بر یک بنای تاریخی بی ربط ترین به موضوع باورهای نیاکانی است. بعبارتی روشن، عدد 40 در این نام (غارها) هیچ ربطی به موضوع میراث پرافتخار زرتشتی ندارد.

موقعیت غارهای چهل خانه بگونه ای است که به گمان بسیار، ساکنان این غارها براحتی از آب رودخانه، خرمای نخلستان /کشاورزی (محصولات کشاورزی) می توانستند استفاده کنند و از گرمای کشنده منطقه تا حدودی در امان بوده اند (هم بدلیل موقعیت در بالای صخره هم بدلیل آب)؛ افزون تر، موقعیت صخره ای، فضای پیرامونی، تصور هر گونه «گله ‌ داری» از سوی غارنشینان را کم رنگ ترین می سازد. بس پیداست که این غارها هم در مسیر کلیدی شمال به جنوب و هم شرق به غرب (استان) قرار داشته اند؛ بعبارتی دسترسی آنها از هر جهت بدون مشکل بوده است. از این روی، بدون بررسی موقعیت قرارگیری، پردازش این غارها بسی دشوار خواهد بود. روشن تر، غارنشینان توانسته اند از یکی از این چهار جهت کاروان رو وارد این محل شده باشند؛ خوزستان/ بندر گناوه (غرب)، سیراف (شرق) ، بوشهر (جنوب) ، «توج» قدیمی در مسیر بسوی شیراز-اصفهان (برعکس : شمال ). همگی، مسیرها، بنادر و راه های شناخته شده قدیمی اند.


با وجود این، برای نخستین بار « موسسه باستان شناسی انگلیس » در این محوطه مطالعات علمی قابل توجهی انجام داد و گزارش مفصل آن در « بولتن دانشگاه پهلوی شیراز » به سال 1976 چاپ شد. باستان شناسان ( Ball ) انگلیسی بدون ارایه دلیل و مدارک کافی ، این غارها را « میراث بوداییان هند از دوره ساسانی » در این منطقه توضیح داده اند. آنها عکس های دقیقی از داخل این غارها، جای چراغ های قدیمی و برخی ابزارهای شناسایی شده را عکاسی و توضیح داده اند که البته همگی هم اکنون از بین رفته است.

نگارنده به دلایل متعدد، با احترام بسیار به تلاش آن باستان شناسان، دستاورد مطالعه موسسه بریتانیا را « غیرقابل قبول » می داند. نگارنده باور دارد که این غارها نه به دوره ساسانی تعلق دارد نه به میراث هند؛ این غارها، به گمانی میراث بودای یان کشور چین در جنوب ایران است. از جمله دلایل رد دیدگاه «پرفسور بال» ( W. Ball ) (موسسه باستان شناسی بریتانیا):

1.  میراث هند در سواحل خلیج فارس بیشتر در بخش شرقی آن قرار دارد. از آن جمله باید به میراث هندوستان در استان سیستان و بلوچستان، استان هرمزگان (چون معبد هندوها)، استان کرمان (چون کاروانسرای هندوها و تل هندوسوز ) اشاره کرد. این بنادر به سواحل هند بسیار نزدیک هستند!

2.   این آثار هندی، همگی به دوران نه چندان دور یعنی حدود 250 سال پیش (حداکثر) تعلق دارند (حتا کمتر) و قدیمی نیستند . هندوها در پیوند با ایران (از دید سیاسی، بازرگانی) نقش کلیدی داشتند نه بوداییان. آثار نام رفته بالا نیز در بندرعباس و کرمان از آن هندوان است نه بوداییان.

3.  کاوش های باستان شنا س ی و متون نیز هیچ گزارشی از میراث هند در استان بوشهر متعلق به دوره ساسانی را گواهی نکرده است هر چند پیوندهای ایران و هند بسیار قدیمی است.

4.  برخلاف این، استان بوشهر کنونی، هم بوسیله آثار باستان شناختی (چون آنچه از بندر سیراف بدست آمده است) و هم آنچه متون فارسی نوشته اند (چون مسعودی) با تجارت و بازرگانی با چین بسیار درهم آمیخته بوده است.

5. از همه مهم تر، باستان شناسان انگلیسی متوجه نشده اند که غارها یی ، درست در دیگر منطقه استان یعنی نزدیک کلات حیدری ( مند ) ، نیز بر روی صخره دیده می شود. اینکه این دست غارها با غارهای چهل خانه ربطی دارند یا نه (که ندارند)، به یادداشتی دیگر واگذار می کنم (اما در یک کار علمی، بدون سنجش و ارجاع نمی توان به یک نتیجه گیری مشخص رسید).

6. از همه مهم ترین ناآگاهی باستان شناسان انگلیسی از وضعیت سیاسی-دینی دوره ساسانی، اهمیت فارس جنوبی (استان بوشهر) برای شاهان ساسانی در بازرگانی و دریانوری، موجب شگفتی است.

7. در دوره ساسانی، بوداییان بشدت مورد تعقیب بودند. کرتیر (موبد موبدان) بصراحت در کتیبه خود (در نقش رجب و نقش رستم در استان فارس و...) از آزار و اذیت بوداییان، مسیحیان، مانویان...گفته است. به همین دلیل، مانویان و بوداییان بسوی مرزهای چین گریختند و مسیحیان بسوی روم رفتند. بنابراین، از بعد سیاسی، دینی و مذهبی نیز این غارها نمی تواند به هیچ وجه، به بوداییان در دوره ساسانی تعلق داشته باشد. شدت آزار بوداییان در این دوره، از راه دیگر متون انیرانی نیز براحتی قابل فهم است. افزون تر، در کشور هندوگان هندوستان، به چه دلیل شماری بودایی باید به کران دشتستان آمده و مجوز برپایی چنین یادمانی را گرفته باشند؟ بوداییان که در این زمان قدرت را در دست نداشتند!

8. شگفتا که باستان شناسان انگلیسی با تمامی شهرت و تجهیزات، متوجه نشده اند که جنس خاک و صخره غارهای چهل خانه، از نوع شن های ناپایدار و ناتوان و باصطلاح رونده در برابر عناصر طبیعی (چون باد و باران...) است. باستان شناسان انگلیسی توجه نکرده اند که اگر این غارها به روزگار ساسانی ساخته شده بود، با توجه به جنس صخره (و پاشش آب به زمستان از بالا بسوی پایین) ، شدت گرما در تابستان و سرمای خشک زمستان، تاکنون کاملا از بین رفته بود. از این روی، به باور نگارنده آنها در تاریخ نگاری این غارها، «قطعا» مرتکب اشتباه شده اند.

9. هم چنین، باستان شناسان انگلیسی به معماری، شکل، اندازه درون غارها، سبک ورودی، نحوه قرار گرفتن آنها در بالای صخره، موقعیت قرار گیری این غارها توجه نکرده اند که به هیچ وجه به غارهای بودایی شناخته شده در هند همانند نیست. واقعیت این است که معماری و نمای غارهای چهل خانه و اندازه و شکل داخل آنها، ما را فقط و فقط بیاد غارهای بودایی چین می اندازد. ردیف های منظم غارها، تنها سبک غارهای بودایی چینی است. غارهای باصطلاح مشترک ، سقف بلند، راحتی داخل هر یک... نیز گواهی همین ادعا است. غارهای «دون هوانگ» و بسیاری یادآور سبکی است که در غارهای چهل خانه بکار رفته است.

10. نگارنده نمی تواند این تاریخگذاری بسیار لرزان و گمانمند از سوی موسسه باستان شناسی انگلیس را ریشه دار در تنش های سیاسی دو سویه (غرب و چین) و نوعی «تعمد» بررسی نماید (بویژه که تنش ها بیشتر مربوط به سال‌های اخیر هستند) اما در نادیده گرفتن بسیاری از اصول مطالعاتی از سوی آنان نیز شگفت زده است!


نتیجه گیری
واقعیت این است که با توجه به موقعیت جغرافیایی، معماری غارهای چهل خ انه، وضعیت دسترسی به آب و خوراک (محصولات کشاورزی) ، جنس صخره، نمونه این دست غارها در کشور چین ، رفت و آمد تاریخی چینی ها به بندر سیراف (بخش شرقی استان بوشهر) و دیگر بخش های استان و دلایل بسیار، چون تحت تعقیب بودن بوداییان در دوره ساسانی که منابع زیادی برای آن در دست داریم، هر گونه پیوند این غارها با هندوستان به دوره ساسانی، سخنی غیرعلمی است.

نگارنده موضوع پیوند این غارها با دوره ساسانی را قویا رد می نماید. افزون بر این، نگارنده باورهای عامیانه چون انتساب آن به دزدان، راهزنان و کاربرد زندان را فاقد هر گونه ارزش علمی بر می شمارد. هم چنان که آمد، جنس صخره به گونه ای است که اگر در دوره ساسانی ساخته شده بود، تاکنون به یقین (بخش بزرگتری) از بین رفته بود. از دید نگارنده، این دسته غار بودایی یعنی چهل خانه ، به دوران اسلامی، به سده ها پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی، تعلق دارد. نگارنده باور دارد، که بوداییان چینی (خواه تاجر، خواه صرفا دینی و مسافر) بسیار کوتاه در غارهای چهل خانه اقامت داشته اند؛ جنس نامرغوب صخره و اقلیم و به گمانی شرایط دینی ، کمترین دلیلی است که آنها اینجا را ترک کرده اند. نبود میراث نوشتاری نیز می تواند ریشه در همین دو موضوع داشته باشد. در طبقه سوم غارها ی چهل خانه ، سه غار نیمه کاره کمترین گواه این ادعا است ؛ این غارهای نیمه کاره نمی تواند به روزگار ساسانی تعلق داشته باشد. واقعیت این است که غارهای چهل خانه یکی از مهم ترین میراث بوداییان چین در جنوب ایران (و تمامی ساحل دریای پارس) است که تاکنون نه بدرستی معرفی شده است و نه کار علمی درستی بر روی انجام گرفته است. با وجود این و بدلایل بسیار، نگارنده این غارها را به دوران صفوی (حتا پس از آن) ، که شاهد شکوه روابط ایران و چین هستیم، مرتبط می داند. این غارها دقیقا در مسیر جاده بوشهر به شیراز سپس اصفهان قرار دارد . اصفهان کلیدی ترین شهر در پیوند و رفت و آمد هنرمندان چینی به غرب آسیا بوده است! به روزگار صفوی نه تنها راه ابریشم زمینی که راه ابریشم دریایی نیز فعال بود؛ روزگاری رودخانه پرآب شاپور نیز در کوتاه کردن مسیر بازرگانی به گمانی نقش داشته است.

سخن پایانی اینکه در صورت وجود اراده ای به حفاظت از این غارهای فوق منحصر بفرد چهل خانه، با توجه به جایگاه و توانایی کشور چین (و دیگر کشورهای بودایی کیش چون ژاپن و دیگران برای حمایت کافی) ، امکان ثبت جهانی (فهرست یونسکو) و درآمدزایی، آن دور از دسترس نیست ، اما به شرطی که بیشتر دیر نشود! بی گمان اگر این اثر در کشور قطر یا امارات می بود، روزانه میلیون ها گردشگر چینی ، ژاپنی و... را بخود می دید اما دریغ...!