✍ امید دریسی

«متأسفانه دولت‌های ما در گذشته کارنامهٔ خوبی در حمایت از نهاد‌های دینی بر جای نگذاشته‌اند و امروزه از بین حدود ۷۵ هزار مسجد در کشور، درب تعداد ۵۰ هزار مسجد بسته است که این فاجعه‌ای است که باید بر آن خون گریست.»

سخنان فوق را حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم دولابی نماینده ویژه رئیس‌جمهور در امور روحانیت با اشاره به اوضاع نامناسب زیرساخت‌های دینی و فرهنگی در کشور و خلوت و خالی شدن برخی از مساجد، در گردهمایی طلاب شهرستان خدابنده و حومه اظهار داشته است.

این مقدمه کافی است تا خوانندگان بیشتر و بهتر به چراییِ این نوشتار و در واقع به چراییِ این کُنش -خلوت شدن مساجد- پی ببرند چون بالعکس نظر نمایندهٔ ویژهٔ رئیس‌جمهور در امور روحانیت اتفاقاً ما معتقدیم که دخالت‌های حکومتی از جمله دولت‌ها، احزاب، جریانات سیاسی و مجریان دینیِ متصل به حکومت سبب به وجود آمدن شرایط فعلی و فاصله افتادن بین برخی مردم و مناسک دینی شده است. این گفتار البته در بر گیرندهٔ همهٔ روحانیون نیست و مبرهن است نقدها متوجه کسانی است که با عملکرد ضعیف خود نگاهِ قِسمی از جامعه خاصه نسل نو را مقابل روحانیت با دیده تردید قرار داده است. علی‌هذا به‌طور شفاف نکتهٔ فوق بیان شد تا موضع نویسنده نسبت به کُنش بیان شده که در واقع واکنشی است به عملکرد برخی روحانیون و دخالت عوامل حکومتی در امر دین در این سال‌ها، خلط مبحث نگردد.

نویسنده خود فرزند انقلاب است و درست است که پیش از انقلاب را ندیده‌، اما شنیده و خوانده و می‌داند که جایگاه روحانیت چه جایگاه رفیعی بوده است. در تعاریف پدران ما و البته شواهد و قرائن، آن سال‌ها مردم از روحانیون و منتسبین دینی چیزی جز راست‌گویی و امانت‌داری و همراهی با مردم نمی‌دیدند. چه بپذیریم چه نه، روحانیت دقیقاً برای مردم نماد دین است و از دید مردم عملکرد این قشر مستقیم در کار دین می‌گذارد و این دین است که همراه با مجریان آن مورد قضاوت قرار می‌گیرد. عموم مردم البته فرصت و دقت کافی و مورد نظر برای تفکیک اصل دین از مجریان دینی را ندارند لذا خوب و بد را دقیق و عیناً به پای دین می‌نویسند و آن‌وقت می‌شود این وضعیتی که ما امروز در آن قرار داریم. شاهد و گواه مدعا اظهرمن‌الشمس است و شکاف و گسست نسل نو با روحانیت عریض‌تر از آن است که بشود پوششی بر آن گذاشت.

دیر زمانی نیست ما روحانیونی داشته‌ایم که زبانزد عام و خاص بوده‌اند، گاه به عنوان ملاک و شاخص قرار می‌گرفته‌اند. کاری هم به صدر اسلام و سده‌های پس از آن نداریم، همین روحانیونِ شناخته شدهٔ قبل از انقلاب را می‌گوییم که به گوش همه و نسل جدید هم آشناست. آیا توانسته‌ایم همچون معمار کبیر انقلاب، آیت الله طالقانی، شهیدان بهشتی و مطهری را بازتولید کنیم؟ اگر نه، چرا؟ جواب این «چرا» را که مردم نباید بدهند، جامعهٔ روحانیت است که باید پاسخ دهد چرا نتوانسته امثال رسایی‌ها، علم‌الهدی‌ها و سید احمد خاتمی‌ها را به درجات گذشته برساند که آنان توانایی همراه کردن مردم با خود در سرگونی یک نظام شاهنشاهی ۲۵۰۰ ساله را نیز داشته‌اند. آقای خاتمی بگوید چه شد که صفوف فشرده و جمعیت میلیونی نمازگزار به امامت طالقانی تبدیل شده به حضور چند هزار نفریِ کنونی؟

متأسفانه کار به جایی رسیده که عده‌ای دین‌داری را افتخار نمی‌دانند، از این گذشته حتی تظاهر به دین‌داری نیز کم‌کم در حال رنگ باختن است!
با خود صادق باشیم، فرزندان‌مان را به انواع کلاس‌های موسیقی، زبان، رباتیک، آی‌مت و… می‌فرستیم یا به کلاس‌های قرآن و تربیت‌های دینی؟ جواب سوال پر واضح است و روحانیت جواب دهد چرا روزگارمان این‌چنین شد که ارجحیت مردم پس از گذشت تنها چهار دهه این‌گونه چرخید و علاقه‌مندی و دغدغهٔ مردم نسبت به دین‌داری و تعالیم دینیِ فرزندان‌شان بدین حد کم‌رنگ شد؟
چه چیزی باعث به‌وجود آمدن این وضعیت شد؟ دین خدا و رسول‌اش که عوض نشده است! پس روحانیت باید پاسخ دهد و البته پاسخی از جنس فرار رو به جلو و نخ‌نما شدهٔ این سالیان خیر. این‌که در جایگاه شاکی بنشیند و متهمان اصلیِ رو به افول دین‌نداری را در مردم و فرزندان این مرز و بوم جست و جو کند و اقسام اتهاماتی چون تهاجم فرهنگی و شبکه‌های ماهواره‌ای و تلاش دشمن را روانه کند پذیرفتنی نیست و پاک کردن صورت مسئله است.

نگارنده البته پاسخ‌هایی اجمالی و به اختصار را یادآور می‌شود.
برخی پاسخ‌ها در گفتار آن روحانی‌یی است که زنان را به کالای مصرفی چون خودرو تشبیه می‌کند تا دربارهٔ شباهت زن و چادر با خودرو و روکش آن یک چیزی سر هم کرده باشد و این‌گونه به جای دفاع از حجاب، ناخواسته آن را تخریب کند!
قسمتی از پاسخ‌ها نیز مربوط به روحانیونی است که تریبون رسمی دارند و هر هفته در نماز جمعه به جز حجاب هیچ دغدغه‌ای ندارند و انگار از ازل تا کنون مردم و جوانان دچار هیچ محنتی نیستند الا حجاب که دغدغهٔ ایشان است.

برخی پاسخ‌ها هم در گفتار آن روحانیِ بلندپایه‌ای است که از تریبون نماز جمعه در مورد شخصی که اتفاقاً او نیز روحانی و هشت سال رئیس‌جمهور این مملکت بوده می‌فرماید از فلان حاکم منطقه پول گرفته تا فلان و بهمان کند! اتهامی که البته پس از گذشت بیش از یک دهه از آن هیچ سند و مدرکی برای اثبات آن ارائه نمی‌شود و به بدگمان شدن قسمتی از شهروندان می‌انجامد تا دیوار اعتماد عمومی بیش از پیش فرو می‌ریزد.
قسمتی دیگر از پاسخ را باید در آن صدا و سیمایی جُست که خانمی که به هر حال در ظاهر متدین هم هست را می‌آورد تا صاف در چشمان مردم نگاه کند و بگوید اگر کسی مانند ما فکر نمی‌کند جمع کند از ایران برود! صد البته معلوم است که وقتی این همه گفتار خطا از آن‌ها که در ظاهر به دین نزدیک‌ترند بیان می‌شود بین مردم و دین فاصله‌ها می‌افتد و آن‌وقت است که مردم بی‌خیال پرورش فرزندانی می‌شوند که نظیر این‌ها باشند!
وقتی رئیس‌جمهور معمم ما ده‌ها وعده در جهت بهبود شرایط می‌دهد اما سر آخر قیمت‌ها سر به فلک می‌کشد می‌شود همین که مردم جایگاه حقوقی ایشان را کنار می‌گذارند و می‌گویند لااقل به حرمت لباس پیامبر در وعده‌هایی که می‌دهید صادق باشید.
چرا باید مردم از آن آیت‌الله که می‌آید کتاب علمی و پزشکی را به بهانهٔ طب اسلامی می‌سوزاند استقبال کنند و الگو بردارند؟!
در حوزهٔ مداحی‌ها ورود نمی‌کنم که در مواقعی کم افتضاح به بار نیاورده‌اند و با بروز رفتارهای غیرعادی موجب تهیهٔ خوراک برای رسانه‌های بیگانه را فراهم نیاورده‌اند به‌گونه‌ای که پاره‌ای موارد صدای هم‌فکران خود را هم در آورده‌اند.

جان کلام همان‌که ابتدای این سیاهه نیز بدان اشاره شد. مردم فرصت و دقت کافی جهت تفکیکِ اصل دین با رفتار مجریان دینی را ندارند و همین‌جاست که وقتی با کُنشی غیرحرفه‌ای روبرو می‌شوند آن را با واکنشی غیرحرفه‌ای‌تر پاسخ می‌دهند. الحق و الانصاف خویشتن‌داری از سوی عموم صورت پذیرفته و این واکنش‌ها پس از چندین و چند سال نمایان شده است و نیک می‌دانیم این نجابت ریشه در عقبهٔ روحانیت و عملکردشان در سابق و حرمت روحانیون از قبل دارد.

سابقاً روحانیون ما در مناصب حکومتی و دولتی نغلتیده بودند لذا مردم هم کژی‌ها و ناراستی‌ها را از ایشان نمی‌دیدند. اکنون اما قضیه متفاوت است، روحانیت صاحب منصب است و ید طولانی در اشغال مناصب در این چهار دهه از گذشت انقلاب دارد. نفوذ اجرایی دارد و از فدراسیون فوتبال گرفته تا نهاد‌های تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز و مصلحت‌دان و ارشادی همه و همه را از حوزهٔ مسئولیت گذرانده‌اند و بنابراین به همان اندازه هم باید پاسخ‌گو باشد که چرا درِ مساجد تخته شده یا خلوت است.

با این شیوه‌ای که برخی روحانیون و متدینین با عملکردشان در پیش گرفته‌اند جملهٔ حافظ را مدام بین آحاد مردم پررنگ‌تر می‌کنند که بگویند: «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند / چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند.»