یعقوب فولادی تنگستانی:

از مهم‌­ترین مختصّاتِ فکریِ ایرانیانِ کهن، روحیهٔ شادی و نشاط است. شادی و نشاط چنان مهم است که در پهنهٔ فرهنگِ ایرانِ باستان و ایرانشهر گسترده است؛ از سنگ­‌نبشته‌های شهریارانِ هخامنشی تا متونِ پهلوی و متونِ فارسیِ قرونِ اولیهٔ اسلامی. داریوشِ بزرگ در بند «1» کتیبهٔ (D Nb) نقشِ رستم می‌گوید: «خدای بزرگ (است) اهورامزدا، که این شکوهی را که دیده می‌شود آفریده، که شادی مردم را آفریده، که خرد و فعالیت را بر داریوش­‌شاه فروفرستاد» (شارپ، 1382: 89). مینُویِ خرد شادی را از ملزوماتِ زندگی می‌داند: «چه برای زندگیِ هر کس شادی و خوشیِ گیتی لازم است و اگر شادی و خوشیِ گیتی را ندارد و بیم و سخنِ دروغ نیز با اوست، چنین زندگی از مرگ بدتر دانسته شده است» (مینُویِ خرد، بخش 18، بند 5 و 6). در متونِ فارسیِ دورهٔ اسلامی نیز که در ارتباط با فرهنگِ ایرانشهری و ایرانِ باستان هستند، روحیهٔ شادی و خرّمی عنصری پررنگ است؛ متونی چون شاهنامه، ویس و رامین و... و قریب به اتفاقِ اشعارِ سبکِ خراسانی.

به دلیلِ همین گفتمانِ شادی و مبارزه با غم است که جهانِ ایرانشهری پر از جشن و مناسبت‌های شادی است. چه جشن‌های بزرگی که به دلیلِ مناسبت‌های ویژه برگزار می‌شد؛ چون «نوروز»، «چهارشنبه سوری» و جشنِ «سده»؛ و چه جشن‌های ماهانه مانندِ «تیرگان»، «شهریورگان»، «آذرگان» و... . جشن‌های ماهانه از این قرار است که سی روزِ هر ماه یک نام داشته است (نام‌های اوستایی)؛ روزهایی از هر ماه که نامشان با آن ماه تطابق پیدا می‌کرد؛ آن روز جشن بود. مثلاً روزِ سیزدهمِ هر ماه تیر نام دارد، تیرروز از تیرماه جشنِ «تیرگان» برگزار می‌شد. یا ششمین روزِ هر ماه خرداد نام دارد که خردادروز از خردادماه، یعنی ششمِ خرداد، «خردادگان» است. البته برای برخی جشن‌های ماهانه مناست‌هایی نیز می‌دانند. مثلاً در تیرگان آرشِ کمانگیر تیر را از دماوند پرتاب کرد و مرزِ ایران و توران مشخص گردید؛ یا مهرگان روزِ پیروزیِ فریدون بر ضحّاک است.

یافتنِ آتش یکی از بزرگ‌ترین پدیده و یافتة آدمی است و پیشرفتِ تمدّن انسان مدیونِ آتش می‌باشد. ایرانیان نخستین بار آتش را در تلاشِ زندگی در زمانِ هوشنگ یافتند. باید افزود که احترام به آتش و توجه کردن به آن هنگامِ نیایش دلیل بر آتش‌پرست بودنِ زرتشتیان نیست؛ بلکه نور و روشنایی قبلهٔ آنها می‌باشد. فردوسی می‌گوید:
پرستیدنِ ایزدی بود کیش
نیا را همین بود آیینِ پیش.
چو مر تازیان راست محراب سنگ
بدانگه بُدی آتشِ خوبرنگ.
(نامهٔ باستان، ج اوّل، 1392: 181).

یک رشته جشن‌های ایرانی جشن‌های آتش بوده است که میانِ اقوامِ هندوایرانی سوابق و نظایرِ بسیار داشته و دارد. از جمله جشن‌های مهمِ آتش در ایران، جشنِ «سده» و جشنِ «سوری» (چهارشنبه سوری)، «شهریورگان» و «آذرگان» می‌باشد. دو جشنِ نخست بیشتر جنبهٔ ملّی داشته و مربوط می‌شود به اعتقاداتِ عامه با آمیزه‌هایی از سننِ دینی؛ امّا دو جشنِ اخیر بیشتر جنبهٔ دینی داشته و امروزه دیگر معمول نیست و رو به فراموشی سپرده شده است (رضی، 1384: 175).

«آذر» یا «آتش» ایزدِ نگاهبانِ آتش و یکی از بزرگ‌ترین ایزدانِ دینِ مزدیسنا است. برای بزرگداشتِ ایزدِ آذر او را پسرِ اهورامزدا خوانده و در گروهِ امشاسپندان جای داده‌اند. در اساطیرِ ایرانیان کارهای مهمی بر عهدهٔ این ایزد است که از جمله می‌توان همراهی با امشاسپند اردیبهشت و ایزدانِ «وای» و «دین» در نبرد با آن گروه از دیوان که در فروباریدنِ باران درنگ پدید می‌آورند و همکاری در داوریِ پسین دربارهٔ کردارِ مردمان را برشمرد. آذر همچنین بر سرِ دستیابی به فرّه ناگرفتنی و در نبرد با آژی‌دهاک نقشِ چشم‌گیری دارد (دوستخواه، 1391: 897-896). به فرخندگی و هم‌نامیِ روز و ماه به نامِ آذر و بزرگداشتِ جایگاهِ این ایزد در اندیشهٔ ایرانیان، نهمِ آذرماه در گاهشماریِ زرتشتی (سومِ آذرماه در گاهشماریِ خورشیدی)، جشنِ «آذرگان» یا «آذرجشن» برگزار می‌کنند. در جشنِ آذرگان مردم در خانه‌ها و بام‌ها آتش افروخته و آن روز با شادی و شادمانی و خواندنِ نیایش‌ها و دعا، تدارکِ خوراک‌های ویژه و آفرینگان‌خوانی جشن می‌گرفتند. مراسمِ خاصّ آذرگان این بوده که در این روز آتشکده‌ها را آراسته و آذین‌بندی می‌کردند و در آن جایگاهِ مقدّس مراسمِ ویژه‌ای برای جشن برگزار می‌کردند و معتقد بودند مشاوره و رایزنی دربارهٔ امور و دشواری‌های به نتیجهٔ مطلوب می‌انجامد. به مناسبتِ تغییرِ فصل، در آتشکده‌ها ضمنِ مراسمِ نیایش، هدایا و نذرهایی پیشکش شده و بر آتش چوب‌های خوش‌سوز و خوش‌بو و عود و صندل می‌نهادند یا تقدیم به آتشکده می‌کردند. آنگاه به مناسبتِ آغازِ سرما، از آتشِ فروزان در آتشگاه، هر کس با مراسمی ویژه اخگری به خانه برده و آتشِ زمستانی را از آن اخگرِ تقدیس شده می‌افروخت که تا پایانِ زمستان و فصلِ سرد در خانه فروزان بود و نمی‌گذاشتند خاموش شود. ایرانیان برای همهٔ این امور نیکی و شگون قایل بودند (رضی، 1384: 179).
 
سرچشمه‌ها
- دوستخواه، جليل (1391). یادداشت­‌های اوستا، ج 2، تهران: مروارید.
رضی، هاشم. (1384)، جشن‌های آتش، تهران: بهجت.
- شارپ، رلف نارمن. (1382). فرمان‌­های شاهنشاهانِ هخامنشی، تهران: پازینه.
- مینُویِ خرد. (1391). ترجمهٔ احمد تفضلی، به کوششِ ژاله آموزگار، تهران: توس.
- نامهٔ باستان: ویرایش و گزارشِ شاهنامهٔ فردوسی. (1392)، میرجلال‌الدّین کزّازی، جلد اول، تهران: سمت.