مقدمه: 

نوشته ای که در پی می آید بنا به اهمیت و تأثیر آب در زندگی موجودات زنده بویژه انسان ، تنظیم و تقدیم می شود ؛ از سویی ، اکنون که به فصل تابستان و گرما وارد می شویم ؛ یاد آوری این اهمیت و ارزش و جلوگیری هرچه بیشتر از مصرف بی رویه و هدررفتن آن ، خالی از فایده نیست و انتظار می رود خوانندگان شریف و همشهریان محترم توجه فرمایند که :  به دلیل قرار گرفتن کشور ما  در بخش گرم و خشک و کم آب زمین و مهمتر از آن قرار داشتن شهر و دیار ما در منطقه ی بیابانی و نیمه بیابانی ، بیش از  جا ها ی دیگر دنیا ، دقّت و ظرافت در مصرف آب اهمیت دارد. بنابر این ، جا دارد که احترام  وارزش گزاری به آب و چگونگی مصرف و استفاده ازآن را با توجه به اندیشه ها و باورهای پیشینیان به آب و احترام به آن ، هم چون دیگر آموزه ها و ارزش های فرهنگی  ، به نسل های بعدی جامعه ، منتقل کنیم .

 

گوهر گوارا :

   پیش از این بشر فکر می کرد که آب تنها ، مایعی است حیات بخش که بدون آن موجود زنده نمی تواند به حیات و زندگی خود ادامه دهد . اما پژوهش های قرن اخیر ثابت کرده است که  علاوه بر آن ،خود آب نیز موجودی زنده و دارای عاطفه و احساس است و نسبت به آن چه در اطرافش می گذرد بی تفاوت نیست.

  منطقی هم همین است که هر زندگی بخشی ، خود نیز باید زنده باشد ؛ آب و آنچه ترکیب از آن است چنین خاصیتی را داراست. و منشأ و سرچشمه ی حیات است ودر طول تاریخ زندگی بشر اسطوره ها و داستان های بسیاری در اهمیت و ارزش آب و تأثیر آن بر زندگی به وجود آمده  است.

 میل به بقا و جاودانگی و ترس از عفریت مرگ از ابتدای آفرینش با بشر همراه بوده و تا پایان حیات دست از گریبان او بر نخواهد داشت و بشر همواره در برابر مرگ و نیستی ناتوان بوده و با ساختن داستان ها و نسبت دادن حیات و جاودانگی به علل و عواملی ، سعی در رهانیدن گریبان خود از دست مرگ داشته است که اگر خوب دقت کنیم مایه و پایه ی همه ی آن عوامل و ماده ی اصلی همه ی آن داستان ها و رمز و رازها

 « آب» است . هم از این روست که اصطلاح « آب حیات » موضوع بسیاری از داستان ها و روایات گذشتگان  شده است و در اساطیر  ، این خواسته ، ارتباطی پیوسته با آب دارد و همه جا برای نیل به زندگی جاوید ، « چشمه ی آب حیات » ترسیم می شود که نوشیدن و بهره مند گشتن از آن موجب حیات جاویدان می شده.

  آب رمز حیات و باروری است و هرجا باشد نشان خرمی و آبادانی است وهرجا آب نباشد ، هیچ کسی و یا چیزی نیست . مثلی معروف است که : « هرجا آب است آبادی است » و هر جا آب نیست « بیابان» است و معنی واژه ی بیابان ،  یعنی ؛ بی آب  و « آن » و  « آن » ، یعنی ؛ کسی ، پس بیابان ، یعنی ؛ بدون  آب و بدون هیچ کس.

  در حماسه ی « گیلگمش » - قدیمی ترین حماسه ی بشری و مربوط به سر زمین بین النهرین- روح آدمی زاد ، همواره در بر ابر مرگ و نیستی شِکوِه و زاری می کرده است چنانکه در این اسطوره امده است « گیلگمش بر آنکیدو گریه ی تلخ می کند و با شتاب از صحرا می گذرد و می گوید : آیا من نیز مانند آنکیدو نخواهم مرد ؟( آنکیدو ، پلنگ دشت و دوست گیلگمش ، که به همراه او گاو آسمان را گرفته و کشته و شیرها را شکار کرده و در پی به دست آوردن گیاه زندگی بخش با او هم سفر بوده و اکنون قبل از رسیدن به این گیاه  ، ماری بوی آن را شنیده و ربوده و آنکیدو نیزمرده و گیلگمش که آنکیدو را بر دست دارد چنین با ترس از مرگ با خود سخن می گوید و خود نیز سرانجام قبل از رسیدن به این گیاه زندگی بخش همچون دیگر آدمی زادگان بر زمین می افتد تا بخسبد و مرگ او را در آغوش می کشد » 1

به طور کلی در بافت و باور و لایه های فکری بسیاری از ملت ها ، باور به چنین عناصری زندگی بخش (آب) وجود دارد که در قالب گیاه ، دارو ، آب و شراب قرار می گیرد و همه جا رد آب ، این مایع ِحیات بخش،  دیده می شود . به عنوان مثال  : در اساطیر هندی « سومه » ، در اساطیر ایرانی « هئومه »2، و در سر سلسله ی اسطوره های ایرانی ( شاه نامه ی بزرگ توس ) این مایع زندگی بخش « نوش دارو » نام دارد و در چند جای شاه نامه استفاده از آن به عنوان ماده ی زندگی بخش و پادزهر نجات دهنده ، سخن به میان آمده است  به عنوان  نمونه : در داستان رستم و سهراب و پس از این که رستم ناشناس پهلوی سهراب را با خنجر می شکافد  ؛ گودرز را پیش کی کاووس می فرستد و می گوید : « از آن نوشدارو که در گنج تست / کجا خستگان را کند تن درست/ به نزدیک من با یکی جام می / سزد گر فرستی هم اکنون ز پی »  ؛ یعنی ، رستم از شاه کاووس تقاضا دارد که بخشی از آن مایع حیات بخش را جهت برگرداندن سهراب ( پسرش که ناشناس بهلویش را شکافته بود ) به زندگی دوباره ، بدهد  و یا در جنگ رستم و اسفندیار سیمرغ پر خود را با شیر و شراب (نوشدارو ) آغشته می کند و زخمهای رستم و رخش را درمان می کند و یا در داستان زایش رستم ، سیمرغ به رودابه نوشدارو می خوراند و پهلوی او را می شکافد ( رستمانه ، یعنی ؛ تولد غیر طبیعی  ، را برای اولین بار اجرا می کند ) و رستم را به دنیا می آورد.3

  معنی واژه ی نوشدارو که از دو لفظ « نو» و « اوش » ساخته شده روی هم به معنی  «داروی بی مرگی » و همان « گیاه » یا «مَی » یا «آب حیات بخش» است که : به باور زندگی جاوید و بی مرگی منتهی می شود .

  نقوشی از دوره ی عیلامیان ( انشانیان) به دست آمده  که حاکی از اعتقاد به دو رب النوع یکی به صورت زن و دیگری به صورت مردی که بر روی تختی که  یک مار حلقه زده ( چنبر یا پیچان )  به دور گردنش ، تشکیل شده ؛ مرد نشسته و سر مار را در دست چپ گرفته است و با دست راست جامی از «آب زندگانی » را به سوی مردم روان می سازد.4

در اساطیر مزدایی و در دومین مرحله ی تکوین جهان« اهورا مزدا » ( خدای خرد و پاکی ) آب را آفرید و آب به سوی دریای «فراخ کرت» ( بحر محیط یا دریایی که گرداگرد زمین کشیده شده ) جاری شد.

در اوستا ( یشت پنجم ) آمده است : « ناهید» ( الهه آب و باران ) با آب های خود دشت ها را حاصل خیز و بارور می سازد و چشمه ی «آب حیات » افزاینده ی حیات چها رپایان و گیاهان است و چشمه ای است که به همه ی کشورها رونق و برکت می بخشد .و در همین یشت آمده است که این چشمه از قله ی البرز کوه سرازیر می شود که گیاه «هوم » یا همان گیاه زندگی بخش نیز بر این قله می روید. 5

در شاه نامه نیز « چشمه ی روشن » به عنوان آبی که پهلوان در آن جسم و جان را می شوید و رنج و خستگی را از وجود خود دور می کند ، حضور دارد . این چشمه در داستان کی خسرو با جاودانی شدن او ارتباط مستقیم دارد . در این روایت ، چشمه ای که ، کی خسرو نیمه شب تاریک ، در آب روشن آن شستشو می کند چیزی جز همان «چشمه ی آب زندگانی» نیست که کی خسرو با رفتن در آن عمر جاوید می یابد . اما نه در این جهان و در میان میرندگان ، بلکه زنده به یزدان می پیوندد.

در داستان هفت خوان رستم ، نیز« چشمه ی روشن» وجود دارد . در خوان دوم هنگامی که تشنگی و گرما ی بیابان بر رستم و رخش چیره می شود و تن پیلوار پهلوان سست شده بود ؛  میشی ( به زبان امروزی ، گوسفندی ) او را به سوی چشمه، رهنمون می شود و رستم را از وجود آبشخور آگاه می سازد. و پهلوان در آب چشمه سر و تن می شوید و زندگی دوباره می یابد.6

  یا در داستان رویین تنی اسفندیار،  زرتشت  پیامبر، اسفندیاررا در« حوضی شراب» فرو می برد که نمادی از چشمه حیات بخش است و او را رویین تن می سازد.

 در جشن تیرگان ( 13 تیر )  برای آمدن بارا ن و پیروزی « تیشتر» یا ناهید (الهه ی باران ) بر« اَپَئوش »( دیو خشک سالی ) آب پاشی می کنند و مردم سر و تن را در آب های روان می شویند و بر روی هم آب که نماد روشنایی و زندگی بخشی است می پاشند و اگر در آن روزها دهم تا پانزدهم تیرماه و بویژه سیزدهم تیر  ،  باران بیاید آن را نشان نیک سالی و زندگی بخش می دانند و غرش تندر و برق آذرخش را نشان پیروزی تیشتر بر اپئوش می دانند ؛ که این اعمال نوعی احترام و ارزش گزاری به آب و یاد آوری ارزش و اهمیت آن در زندگی موجودات زنده و به شکلی « نیایش » به درگاه آفریدگار در فرهنگ باستانی ما ایرانیان  است ؛ به پاس نعمت هایی که به ما ارزانی داشته  .در روایات اسلامی نیز «چشمه ی آب زندگانی» وجود دارد که هر کس از آن بنوشد یا تن در آن بشوید آسیب ناپذیر خواهد شد ، اسکندر در جستجوی این آب ناکام ماند و خضر از آن نوشید تا جاودانه گشت . به همین جهت گاهی از این چشمه به آب خضر و یا چشمه ی خضر یاد شده و با  «جام جم » جمشید و یا« جام جهان نما » ی  کی خسرو  شباهت فراوان داده می شود .

  ادریس یا آندریاس که بنا به برخی از روایات ، آشپز اسکندر مقدونی بوده با نوشیدن آب حیات جاودانی شده و یا این که حضرت مسیح پیروان خود را وعده ی« آب حیات » می داد ه که اگر کسی از ان بیاشامد هرگز تشنه نخواهد شد و شاید از همین روست که خضر در عرفان فارسی ، نمونه ای از انسان کامل و ولی خداست .

آب حیات در  اصطلاح عرفان چشمه ی عشق و محبت باری تعالی است که هر کس از ان بچشد  هرگز معدوم و فانی  نمی شود . برخی آب حیات را علم لدنی و معرفت حقیقی  دانسته اند  که خاص انبیاء و اولیاست .

 در متون عرفانی مانند : منطق الطیر عطار که هفت وادی سلوک به زبان نمادین مطرح می شود و «هفت شهر عشق» در عرفان به حساب می آید  ، هدهد ( پوپک ) به عنوان رهبر و راه نمای این مسافران (سالکان ) یکی از ویژگی هایش آب یابی ( راید بودن )است . و شاید این نیز رمزی باشد که سالکان را ه را به سوی چشمه ی آب حیات ( زندگی جاوید ) رهنمو ن می شود.

 

 

 نتیجه :

 

با توجه به مسایل گفته شده و با توجه به نقل قول های مطرح شده در باورهای گذشتگان و اسطوره ها و آموزه های دینی و داستان های حماسی از ملل گونگون از جمله سر سلسله ی حماسه ها ؛ یعنی ، شاه نامه ی فردوسی  نتیجه می گیریم که چه در حماسه ی گیلگمش و یا حماسه ها و داستان های شاه نامه مانند داستان سفر معنوی کی خسرو و پهلوانان همراه ،  یا داستان رویینه شدن  اسقندیار و یا داستان گم شدن بیژن و نمایش آن  به شکل اسیر در بند و زندانی در  چاهی  در توران که در جام جهان نمای کی خسرو نمودار شد و یا جام جم جمشید و یا نوشداروی و اثرات ان در تولد رستم ویا بهبود زخمهایش در جتگ با اسفندیار و یا به صورت میوه ی حیات بخش که درخت آن در هندوستان است و انوشیروان ساسانی ، برزویه ی طبیب را به دنبال آن می فرستد و حاصل این سفر کتاب ارزشمند کلیله و دمنه است که در بخش اول آن ( باب برزویه ی طبیب ) شرح این مسافرت و چگونگی دست یابی به این کتاب ارزشمند آمده است و یا آب حضر که در متون عرفانی مانند « عقل سرخ » از سهروردی و « منطق الطیر » از عطار و یا غزلیات عرفانی حافظ و مولانا آمده است  و... پی می بریم که آب این مایع زندگی بخش و مایه ی حیات  در طول زندگی بر روی زمین از اهمیّت بسیار برخوردار بوده و زندگی و حیات این جهانی و در باورها حیات جاویدان نیز بدان وابسته است و آب از گذشته تا حال از تقدس و احترام وافر برخوردار است و در فرهنگ ما ایرانیان یکی از چهار آخشیج ( عنصر ) سازنده ی طبیعت است که باید همواره احترام آن را به جای آورد و از کثیف و آلوده کردن آن بپرهیزیم و به قول زنده یاد سهراب سپهری « آب را گِل نکنیم ،...» و علم نیز امروزه بر این باور ایرانیان باستان ،  که آب از عناصر اربعه ( چهار آخشیج ) سازنده ی طبیعت است ؛ صحه گذاشته و آن باور این است که خاک ، آب ، باد (هوا) و آتش عناصری هستند که از ترکیب آن ها جماد ، نبات و حیوان ساخته شده است ( پیشینیان معتقد بودند که این چهار عنصر امهات اربعه هستند که با پدران علوی – نه سیاره – ازدواج کرده و موالید ثلاثه ؛ یعنی ، جماد ، نبات و حیوان به وجود آمده است ) پس یک بار دیگر با هم می خوانیم:     آب را گل نکنیم

«آب را گل نکنیم :
در فرودست انگار، کفتری می خورد آب .
یا که در بیشه ی دور، سیره یی پر می شوید .
یا در آبادی ، کوزه یی پر می گردد .
آب را گل نکنیم :
شاید این آب روان ، می رود پای سپیداری ، تا فرو شوید اندوه دلی .
دست درویشی شاید ، نان خشکیده فرود برده در آب .
زن زیبایی آمد لب رود ،
آب را گل نکنیم :
روی زیبا دو برابر شده است .
چه گوارا این آب!
چه زلال این رود!
مردم بالادست ، چه صفایی دارند !
چشمه ھاشان جوشان ، گاوھاشان شیرافشان باد !
من ندیدم دھشان ،
بی گمان پای چپرھاشان جا پای خداست .
ماھتاب آنجا ، می کند روشن پھنای کلام .
بی گمان در ده بالادست ، چینه ھا کوتاه است .
مردمش می دانند ، که شقایق چه گلی است .
بی گمان آنجا آبی ، آبی است .
غنچه ای می شکفد ، اھل ده با خبرند .
چه دھی باید باشد !
کوچه باغش پر موسیقی باد !
مردمان سر رود ، آب را می فھمند .
گل نکردندش ، ما نیز
آب را گل نکنیم»7

 حسین جعفری – مدرس دانشگاه

منابع و مآخذ :

 1-     گیلگمش ، کهن ترین حماسه ی بشری ، ترجمه داوود منشی زاده – جاجرمی 78 – ص 65

2-     گزیده های زاد سپرم ، ترجمه ی محمد تقی راشد محصل ، مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی – 1366 – ص 21

3-     شاه نامه فردوسی ، چاپ مسکو، به کوشش سعید میدیان ، دفتر نشر داد

4-      آیین    میترا ، 1328 ، چاپ اول مارتنوزمازرن ، پژوهش ،

5-     اساطیر ایرانی ، ا.جی ، کارنوی ، ترجمه احمد طباطبایی ، فرانکلین ، 1341 ، چاپ اول ،ص 32

6-     شاه نامه ، چاپ مسکو ، به کوشش سعید حمیدیان دفتر نشر داد

7- گزیده ی اشعار ، سهراب سپهری