قرآن کتاب هدایت و سعادت بشر: هدفی جزء نیک بختی و سعادت بشر ندارد. و آیین اسلام که از هر آیین دیگری سعادت زندگی بشر را تامین و تضمین می کند از راه قرآن کریم و اهل بیت به ما رسیده است. مواد دینی اسلام یک سلسله معارف اعتقادی و قوانین اخلاقی و عملی است که ریشه آن در قرآن کریم است.
ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم ( آیه 9 سوره اسراء) به درستی این قرآن به سوی آیینی که بهتر از هر آیین دیگر جهانی بشریت را اداره می کند و راهنمایی می نماید و در تعریف دین علامه طباطبایی می فرماید: دین، عقاید و دستورات عملی و اخلاقی است که پیامبر از طرف خدا برای راهنمایی و هدایت بشر آوردند. دانستن ( و باور) این عقاید و انجام دستورات سبب خوشبختی انسان در هر دو جهان است. انسان در زندگی خود هرگز هدفی جزء سعادت و خوشبختی و کام روایی خود ندارد. خوشبختی و سعادت شکلی است از زندگی که انسان آرزوی او را داشته و شیفته آن است مانند: آزادی، رفاه، وسعت معاش، بهره مندی از نعمات مادی و معنوی و فعالیت زندگی انسان پیوسته برای دست یافتن سعادت و پیروزی در راه آن می باشد. خواه در تشخیص سعادت واقعی خود مصیب یا مخطی باشد.
2. از سویی انسان برای رسیدن به آن سعادت و خوشبختی دائما در حال برنامه ریزی است و زندگی انسان بدون برنامه ریزی نمی باشد.
3. انسان در این برنامه ریزی هدفی دارد و آن تحصیل خوشبختی و سعادت است. پس انسان هدفی دارد ( سعادت زندگی) که برای رسیدن به آن سعی و تلاش و برنامه ریزی در طول زندگی می نماید و این فعالیت بدون نتیجه نخواهد داد و این برنامه را نیز باید از کتاب فطرت و آفرینش خواند و به عبادت دیگر از تعلیم الهی فرا گرفت.
قرآن مجید با توجه به مقدمات ذکر شده شالوده برنامه زندگی بشر و انسان را به این نحو ریخت:
الف ـ خودشناسی و اعتقاد به یگانگی خدا را اولین اساس دین شناخت.
ب ـ پس از شناخت خدا اعتقاد به روز رستاخیز که در آن پاداش و کیفر کردار نیک و بد انسان داده خواهد شد.
ج ـ پیامبر شناسی = و پیامبر شناسی را از معاد شناسی نتیجه گرفت زیرا پاداش اعمال نیک و بد بدون ابلاغ قبلی طاعت و معصیت و نیک و بد جزا از راه وحی و نبوت صورت نمی گیرد. بر این اساس سه اصل توحید، نبوت و معاد به عنوان اصول سه گانه دین اسلام شمرده می شوند و امامت و عدل ( از اصول دین در نزد شیعه) پس از این مرتبه اصول اخلاق پسندیده و صفات حسنه متناسب اصول سه گانه را که یک انسان واقع بین با ایمان باد داشته باشد و متصف به آن ها باشد بیان نمود. پس از آن قوانین عملی که در حقیقت حافظ سعادت حقیقی و زاینده و پرورش دهنده اخلاق پسندیده و بالاتر از آن عامل رشد و ترقی اعتقادات حقه و اصول اولیه می باشد تاسیس و بیان داشت. پس از اخلاق پسندیده همیشه با یک رشته اعمال و افعال مناسب زنده می ماند. چنانکه اخلاق پسندیده نسبت به اعتقادات اصیله همین حال را دارند مثلا کسی که جزء کبر، غرور و خودبینی و خود پرستی سرش نمی شود اعتقاد به خدا و خضوع در برابر مقام ربوبی را نباید از وی توقع داشت و کسی که یک عمر معنی انصاف و مروت و رحم و عطوفت را نفهمیده است نمی شود ایمانی به روز رستاخیز و بازخواست داشته باشد. پس نتیجه می گیریم که احکام و قوانین عملی است در صورت عمل به آن حیات بخش اخلاق و اعتقاد است. الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه ( آیه 10 سوره فاطر) سخن ( اعتقاد) پاک به سوی خدا صعود می کند و عمل صالح بلندش می کند یعنی در صعود اعتقاد کمک می کند و از آن طرف هم عمل غیر صالح و بد، انسان را از اعتقاد و باور پاک پایین می آورد. ثم کان عاقبه الدین اساء و السوای ان کدبوا بایات ا... و کانوابها یستهزئون. ( سوره روم آیه 10) پس از آن سرانجام کار کسانی که کار بد می کردند به این جا کشید که آیات خداوند را تکذیب کردند و به آن ها استهزا می نمودند. استاد شهید مطهری از سوره عصر استفاده می کند و از دیدگاه قرآن کریم چهار رکن اساسی و چهار ستون کاخ سعادت بشر را، ایمان، اعتقاد و باور که اساسی ترین رکن حیات انسانی و انسان بدون ایمان و باور صحیح به پروردگار را زنده و دارای حیات طیب نمی داند. و سعادت واقعی را متعلق به انسان هایی را که به ایمان زنده هستند می داند. من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو موین فلنحیینه حیوه طیبه و لنجزینهم اجر هم باحسن ما کانوا یعملون ( آیه 97 نحل) هر کس از مرد و زن کار نیک به شرط ایمان به خدا به جای آرد ما او را در زندگانی خویش و با سعادت زنده می گردانیم و اجرای بهتر از عمل نیکی که کرده است به او عطا می کنیم.
2. رکن دوم عمل صالح و شایسته
3. تشویق و تحریک افراد یکدیگر را به ملازمت ایمان و حق و عمل شایسته. افراد جامعه نه تنها بایست ایمان داشته باشند و نیکو عمل کنند بلکه باید به انواع وسایل قولی و عملی یکدیگر را به ایمان و عمل صالح توصیه و تشویق کنند.
4. توصیه و تشویق به صبر و استقامت و پایمردی چون اگر انسان ها استقامت کنند خداوند درهای رحمت خود را به روی مردم می گشاید. والو استقاموا علی الطریقه لاسقیناهم ماء غدقا. و اگر به طریقه اسلام و ایمان پایدار بودند البته به آن ها آب علم فراوان و رزق وسیع نصیب می گردانیدیم. ( آیه 16 جن)
حالا با این مقدمه در می یابیم که خداوند بر چه اساس و حکمتی واجبات و محرمات را قرار داده و واجبات الهی مانند نماز و زکات و مجموع فروعات دین مصداق کامل عمل صالح است که حیات طیب را برای انسان به ارمغان می آورد و فلسفه ذکر شدن زکات در کنار نماز به همین خاطر است و واجبات الهی در صورت درست عمل شدن به آن ها و درک واقعیت آن ها با معرفت و اخلاص همانند باران است در عالم طبیعت، چگونه باران زمین مرده را زنده و گیاهان را طراوت و شادابی و تحسین برانگیز و مفرح می نماید. نماز و زکات هم که با معرفت و عشق خوانده و پرداخت گردد. حیات طیب را برای انسان به ارمغان می آورد و انسان را به مرحله عشق می رساند و کسی که به مرحله عشق رسیده زنده است و کسی که به مرحله عشق بار نیافت مرده است.
هر آن کس که دلش زنده نیست به عشق
نمرده به فقری من بر او نماز بخوان
و از سویی شیطان هدف و برنامه هایش خلاف قرآن و خداست. همان گونه که خدا و قرآن سعادتمندی و نیک بختی انسان را تضمین می کنند، شیطان شقاوت و نگون بختی انسان را دنبال و لذا شیطان امر به فساد و فحشاء، منکرات و عداوت، دشمنی و نزاع، تفرقه و آمال، آرزوها و غرور درصدر برنامه های خود دارد و ترویج عقاید باطل می کند و انسان را از فقر و تنگدستی می ترساند و درصدد است حزب خود را حاکم، نام و یاد خدا را در روی زمین محو کند و سوگند یاد کرد که همه انسان ها را گمراه کند و لذا در یک کلام شیطان، پدر ما آدم ابوالبشر و مادر ما حوا را از فردوس برین بیرون آورد به این دیر خراب آباد فرستاد و دست از سر ما بر نمی دارد.
من ملک بودم و فردوس برین جایم بود
آدم آورد به این دیر خراب آبادم
لذا دوستان به آیات زیبای قرآن کریم که درباره شیطان آمده بود توجه وِیژه کنید و موعظه ابراهیم (ع) را در وقتی که شیطان به سراغمان می آید یادآور شویم که شیطان رب رحمن را عصیان کرد و رانده شد و مستحق لعن گردید در همه کارها اعوذ با... من الشیطان الرجیم بر او لازم آمد.
یا ابت لا تعبد الشیطان ان الشیطان کان للرحمن عصیا. یا ابت انی اخاف ان یمسک عذاب من الرحمن فتکون للشیطان ولیا. (آیه 44 ـ 45 مریم) ای پدر هرگز شیطان را نپرست که او سخت با خدای رحمان مخالفت و عصیان کرد. ای پدر از آن می ترسم که از خدای مهربان بر تو قهر و عذاب رسد و با شیطان یار و یاور مشوی. برادرم در وقت پرداخت زکات به سخن شیطان گوش فرا مده و دل را مسکن شیطان مکن.
کعبه دل مسکن شیطان مکن
پاک کن این خانه که جای خداست
پایان بخش سخن قصه ای شیرین بازگویم. داستان واعظ و مرد توانگر را شنیده اید. روزی واعظی بر فراز منبر در اهمیت پرداخت زکات و انجام اعمال خیر و کمک به نیازمندان سخن می گفت، گفت: در وقت نیت و انجام عمل صالح هفتاد یا هفتصد شیطان به سراغ انسان می آید تا انسان را از پرداخت و انجام عمل صالح باز دارد. مردی در مجلس وعظ بلند شد و گفت: ای شیخ من این سخن باور ندارم و صحت سخن تو را بیازمایم.از مجلس بیرون رفت و گفت اکنون می روم و گندم ها که در انبار دارم جهت استفاده نیازمندان پیش تو آرم می خواهم بدانم کدام شیطان قدرت دارد دست مرا بگیرد و منع کند. شتابان به سوی خانه رفت و از انبار گونی و همیانی از گندم برداشت و بیرون آمد همسرش چشمش به مرد افتاد پرسیدش چه کار می کنی؟ گفت: گندم از بهر فقراء می برم زن گفت: ای مرد در این سال قحط مگر عقل خویش را از دست داده ای فرزندانم و ما به این گندم محتاج تریم تا مردم. مرد هر چه تلاش کرد نتوانست گونی گندم را از دست زن بیرون آورد، آرام به مسجد آمد شیخ هنوز بر فراز منبر بود چشمش به مرد افتاد پرسیدش بگو ببینم شیاطین را دیدی یا خیر؟ گندم را آوردی یا نه؟ مرد که از خجلت سر خود را به زیر انداخته بود، گفت: ای شیخ شیاطین و هفتصد شیاطین را ندیدم اما مادر شیطان را دیدم و مرا از آوردن گندم باز داشت. شیخ گفت: آری خداوند فرموده "ان کید کن عظیم". همانا حیله شما زنان بسیار بزرگ و حیرت انگیز است. ( آیه یوسف 28). پس بکوشیم زکات مال خویش بدر کنیم که خداوند وعده فرمود رحمت واسعه من بر هر چیز گسترده است ولی دریافت قطعی آن مخصوص اهل تقوا و پرداخت کننده گان زکات است. و رحمتی وسعت کل شی ء فساکتبها للدین یتقون و یوتون الزکات. ( آیه 156 اعراف، آیه 71 توبه)
به زکات است مال را برکات.
این مقاله برگرفته شده از کتاب قرآن در اسلام ( علامه طباطبایی) و کتاب حکمت ها و اندرزهای شهید مطهری ارائه شده در همایش زکات سعدآباد مورخه 2 اسفندماه توسط حجت الاسلام و المسلمین علیرضا کشاورز بارگاهی امام جمعه شهر سعدآباد