مهدی بردبار:

موضوع خودکشی صادق خانِ هدایت اساساً دارای ریشه های فلسفیِ ژرفی ست که باید آن را به نحوی علمی مورد کنکاش و واکاوی قرار داد. در پویش نقد جدید، آفریننده از اثرش جدا نیست.آن چه که در این جُستار در مورد مرگ هدایت واکاوی می گردد بر مبنای نگرش بر آثار وی، فلسفه و دیدگاه او درباره ی زندگی ست که در آثارش انعکاس یافته است.

ذهنِ فلسفی هدایت را باید با اندیشه های فلسفی واکاوی کرد. داستان هایی فلسفی و ژرف مانند "بوف کور" و "سه قطره خون" و "سگ ولگرد" و "زنده به گور" و... را که از عمق وجودش برخاسته بود، نگاشت و به شکلی فلسفی به زندگی خود پایان داد.
اما فلسفه ی خودکشیِ وی چه بود؟ به چه دلیل هدایت رفتن را به ماندن ترجیح داد؟ چرا علی رغم اندیشه های پیرامون جامعه ی خود او چنین راهی را در پیش گرفت؟

پاسخ به این گونه پرسش ها را باید در تطبیق فلسفی و اخلاقی صادق خان هدایت با سه تن از بزرگ ترین شاعران و نویسندگان و فیسلوفان تاریخ جست که خودِ وی توجه خاصی به آنان داشت:

۱-"خیام"

۲-" آرتور شوپنهاور"

۳- "ویلیام شکسپیر"

یکی از آثار شگفت انگیز و منحصر به فرد صادق خان هدایت (مقدمه بر رباعیات خیام) است که برای نخستین بار دست به شناخت ژرف درون مایه ی اندیشه های خیام زده است. هدایت از بزرگ ترین پیروان اندیشه ی بدبین خیام است، همان گونه که فلسفه ی سر دسته ی بدبینان جهان "شوپنهاور" را شناخت. به گفته ی دکتر "عبدالحسین زرین کوب" برای شناخت خیام با کسی چون هدایت بود. در این جا عیناً پاره هایی از مقدمه ی رباعیات خیام را گزارش می کنم:

من دامنِ زهد و توبه طی خواهم کرد
با مویِ سپید قصد می خواهم کرد
پیمانه ی عمرِ من به هفتاد رسید
این دَم نکنم نشاط کی خواهم کرد

صادق خان هدایت می افزاید:

پس می توانیم به طورِ صریح بگوییم که خیام از سنِ شباب تا موقعِ مرگِ مادی بدبین و شکّاک بوده و یا فقط در رباعیاتش این طور می نموده و یک لحن تراژیک دارد...

در جای دیگری از مقدمه بر رباعیات خیام چنین می نگارد:

قیافه ی متینِ خیام او را پیشِ از همه چیز یک فیلسوف و شاعرِ بزرگ همدوشِ لوکرس، اپیکور ، گوته، شکسپیر و شوپنهاور معرفی می کند...

برای تطبیق اندیشه های دو یا چند اندیشمند یا فیلسوف مهم ترین مسئله شناخت ژرف و دقیق و عمیقِ اندیشه های آنان است. در چنین شرایطی در حوزه ی ادبیات تطبیقی می توانیم نقاط اشتراک اندیشه های این اندیشمندان را با یکدیگر مقایسه کنیم و احیاناً تأثیرات یکی بر دیگری را نشان دهیم. هدایت در سایه ی اطلاعات بسیار وسیع و ژرف از ادبیات داستانی-فلسفی دنیا و نیز شناخت فلسفه ی فیلسوفان بزرگ ایران و جهان دست به نوشتن شاهکارهای خود زد. گاه حسب حال نویسی قهار مانند "اشتفان تسوایک" بود و پیام "کافکا" را می نوشت (که به نوعی مانیفست خود هدایت است) و گاه مانند بزرگانی چون"داستایفسکی" و کافکا در عالم خلسه در یک شب یک داستان را آغاز می کرد و صبحگاهان به پایان می برد و گاه مانند جهان پهلوان رستم شمشیر می کشد و به سختی به بیگانگان و دشمنان ایران زمین می تازد.

چنان که اشاره رفت؛ در "مقدمه بر رباعیات" صادق خان، خیام را فیلسوفی همدوش شکسپیر و شوپنهاور و... معرفی می کند و چنین تطبیقی میسر نیست مگر این که هدایت فلسفه ی این سه تن نام آورِ بدبین را به ژرفی دریافته باشد. نخست شکسپیر:

در نمایش نامه ی به شدت مشهورِ "هَملت، "شکسپیر" از زبان این قهرمان فراموش نشدنی،جمله ای را بیان می دارد:

بودن یا نبودن؟ مسئله این است...

به انگلیسی:

to be or not to be

این همان جمله ای ست که "آلبر کامو" در موردش می گوید:

ابتدا باید به این پرسش پاسخ گفت سپس به دنبال پاسخ پرسش های دیگر رفت...

و در این جا هدایت نخست به این پرسش پاسخ می دهد و نبودن را برمی گزیند.

همان گونه که خیام اظهار داشته بود:

گر آمدنم به من بُدی نامدمی
ور نیز شدن به من بُدی کی شدمی
به زان نبُدی که اندر این دیرِ خراب
نه آمدمی نه شدمی نه بُدمی

و اما چرا هدایت پاسخ این پرسش ازلی شکسپیر (از زبان هَملت) را نبودن می دهد؟

در این جاست که باید به سراغ شناخت ژرفِ هدایت از فلسفه ی عظیمِ خودکشیِ شوپنهاور در شاهکارِ کوه پیکرِ او ؛"جهان همچون اراده و تصور" رفت تا بتوان ژرفای اندیشه ی هدایت را در خودکشی خود باز شناخت.

اگر بخواهیم فلسفه ی خودکشی شوپنهاور را واکاوی کنیم به چنین نگرشی خواهیم رسید:

خودکشی یعنی متوقف ساختِ خود خواسته ی پدیدارِ فردی، با انکارِ اراده ی زندگی، که تنها فعالیت آزادیِ اراده برای ظهور در پدیدار است.  و بنابراین چنان مثلاً "آسموس" آن را می نامد؛ "دگرگونیِ متعالی"، تفاوت زیادی دارد.

اما خودکشی نه تنها از انکارِ اراده ی بسیار فاصله دارد بلکه تایید نیرومندِ اراده و به گفته ی "فریدریش نیچه"؛ "اراده ی معطوف به قدرت" است زیرا ماهیتِ ذاتیِ انکار در این واقعیت پوشیده است که از لذاتِ زندگی اجتناب شود نه از غم هایِ آن. در این جا باید اضافه کرد که هدایت از غم های جهان دوری کرد نه از لذات آن، چنان که فلسفه ی خیام و می پرستی و خوشگذارنی او را هدف زندگی قرار داد:

من ظاهرِ نیستی و هستی دانم
من باطن هر فراز و پستی دانم
با این همه از دانشِ خود شرمم باد
گر مرتبه ای ورای مستی دانم

خودکشی زندگی را اراده می کند و صرفاً ناخشنودی از شرایطی ست که آن را به فرد تحمیل می کند. بنابراین فرد به هیچ رو از اراده ی زندگی دست نمی کشد، بلکه صرفاً زندگی را ترک می گوید زیرا پدیدارِ فردی را نابود می کند. او زندگی را اراده می کند. هستی و تاییدِ بی مانعِ جسم را اراده می کند، اما شرایط دست به دستِ هم می دهند و مانعِ این ها می شوند و نتیجه برایِ او رنجِ عظیم خواهد بود (چنان که در مورد صادق خان هدایت به خوبی مشاهده می شود)
فرد اراده ی خود را در این پدیدارِ خاص چنان دست و پابسته می یابد که نمی تواند کوشش های خود را گسترش دهد و نمایان سازد. بنابراین بر اساس ماهیتِ درونی خودش تصمیم می گیرد و از این رو تمامی پدیدارهای منفرد برایش یکسان اند زیرا خودش از هرگونه به وجود آمدن و درگذشتن برکنار می ماند و هسته ی درونی زندگیِ تمامیِ چیزهاست. زیرا همین اطمینانِ درونی و راسخی که همه ی ما را قادر می سازد تا بدونِ ترسِ مداوم زندگی کنیم، یعنی این اطمینان که اراده نمی تواند بدون پدیدارش (جسمش) باشد، حتی در مورد خودکشی نیز فعل را تایید می کند.

در این جا لازم است که به این پاره از داستان زنده به گور هدایت اشاره شود تا باور هدایت را به فلسفه ی خودکشی شوپنهاور نمایانده باشیم:

نه کسی تصمیم خودکشی را نمی گیرد ، خودکشی با بعضی ها هست. در خمیره و در سرشت آن هاست، نمی توانند از دستش بگریزند. این سرنوشت است که فرمانروایی دارد ولی در همین حال این من هستم که سرنوشت خودم را درست کرده ام، حالا دیگر نمی توانم از دستش بگریزم، نمی توانم از خودم فرا بکنم...

 اراده ی زندگی درست همان قدر در این خودکشی (شیوا) ظاهر می شود که در آسایش و راحتی حفظِ نفس و لذاتِ جسمانی تولید مثل چهره می نماید. این همان وحدتِ "تریمورتی" ست (تثلیث هندوان که اضلاعِ آن برهما و ویشنو و شیوا به ترتیب در خاک و آب و آتش تجسم پیدا می کنند = چنان که هدایت نیز به فلسفه ی و اندیشه های هندی توجه بسیار زیادی داشت و در آثارش به شدت به چشم می خورد از جمله بوف کور) که هر چند در زمان گاه این سر و گاه آن سرِ خود را نمایان می کند و هر موجودِ بشری کلاً عبارت از آن است.

خودکشی"نه نوع (جمع و اجتماع) که صرفاً فرد را انکار می کند" ما در زندگی خود یاد گرفته ایم که چون زندگی همواره بر اراده ی زندگی قطعی و رنجْ ذاتیِ زندگی ست، خودکشی یا از بین بردن فردی به دستِ خود عملی یک سره باطل و نابخردانه است، درست همان طور که مثلاً رنگین کمان با وجود تغییر سریع قطراتی که آن را در لحظه حفظ می کند ثابت باقی می ماند. شدتی که فرد با آن زندگی را اراده می کند و بر آنچه سدِ راهِ آن می شود یعنی بر رنج می شورد او را به نقطه ی استهلاکِ خود می کشاند، طوری که اراده ی فردی بیش از آنچه رنج باید اراده را در هم بشکند به وسیله ی یک عملِ اراده ی جسمی که صرفا نمایش خود اراده است، نابود می سازد. او دقیقاً به این خاطر که خودکشی نمی تواند اراده ورزی را متوقف سازد از زندگی دست می شوید و اراده در این جا خود را حتی از طریق توقف پدیدار (جسم) خود تایید می کند، زیرا دیگر قادر نیست خود را به شکلِ دیگری تایید کند. اما همان طور که رنجی که از آن دوری می گزیند است که به عنوانِ ریاضتِ اراده می تواند آن را به سویِ انکار خود و رستگاری هدایت کند. شخص خودکشی کننده (مانند هدایت) از این دیدگاه مانند یک زخمی هست که پس از آغازِ جراحیِ دردآوری که می تواند او را به طورِ کامل درمان کند، اجازه نمی دهد عمل به پایان برسد و در عوض ترجیح می دهد بیمار بماند. رنج وارد می شود و این گونه امکان انکار اراده بدونِ در هم شکستن باقی می ماند. درست به همین دلیل است که تمامِ نظام های اخلاقی خواه فلسفی و خواه مذهبی خودکشی را محکوم می کنند هر چند خودشان جز یک سلسله دلایل عجیب و سفسطی دلیل دیگری برای این حکم بیان نمی کنند.

بنابر آن چه خاطر نشان شد؛ خودکشی فلسفی هدایت نه تنها یک انحطاط نیست، بلکه تایید نیرومند اراده است. خودکشی نمی تواند اراده ورزی را متوقف سازد و در اینجا اراده ی خود را حتی از طریقِ توقف پدیدار (جسم) خود تایید می کند، زیرا دیگر قادر نیست خود را به شکلِ دیگری تایید کند.

و به سروده ی مسعودِ فرزاد در رثای صادق خانِ هدایت:

شایسته همراهیِ سیمرغ مگس نیست
ماندن حدِ ما بود از آن روی بماندیم...