اتحاد خبر-مرتضی رضائی: گفتگویی که می خوانید گپ و گفتی در حاشیه یک مهمانی خصوصی بود. گپ و گفتی دوستانه میان من با الهام بارگاهی در تحلیل وضعیت کنونی جبهه اصلاحات و آینده ای که از راه خواهد رسید. بنا نبود این گپ و گفت، یک گفتگوی مطبوعاتی باشد، اما پس از خاتمه بحث از او اجازه خواستم ماحصل گفتگو را مبدل به یک مصاحبه کنم. آنچه می خوانید قسمتی از یک گفتگوی دو ساعته در خصوص روند اصلاح اصلاحات در کشور است و نیازی که باید قبل از هر چیز دیگر برآورده گردد.

- بحث مهم این روزهای جبهه اصلاحات، «اصلاح اصلاحات» است. شما کسی بودید که بارها پیش از این انتقاداتی را متوجه اصلاح طلبان کرده اید و حتی قبل از انتخابات شوراها این نقدها از زبان شما جسته و گریخته بیان می شد. اساساً به نظر شما چرا اصلاح اصلاحات مطرح شده؟
• مطرح شده چون بنا بود اصلاحات یک سری دستاوردهایی داشته باشد و ما را به نقطه ای خاص برساند که این اتفاق نیفتاده. در مواجه با این پرسش که چرا این اتفاق نیفتاده مشاهده می شود قسمت عمده ای از گرفت و گیر اساسی اصلاحات در خود جبهه اصلاح طلبان و میان افرادی است که مدعی هستند عَلَم اصلاحات در کشور را بر دوش گرفته اند. تصمیم گیری و تصمیم سازی ها ایراد داشته که ما بعد از 20 سال هنوز درجا می زنیم و نتوانسته ایم پاسخ شایسته ای به انتظارات بدهیم.

- شرایط کنونی جامعه چه؟ می توان عاملی جهت پیدایش این احساس نیاز عنوان کرد؟
• قطعاً می توان. اما دقت داشته باشیم که وضعیت اسفبار کنونی کشور خود یکی از محصولات درجا زدن اصلاحات است. سوای اینکه در کشور، ما در چه شرایطی به سر می بریم ساز و کارهای تعریف شده در جبهه اصلاحات ایراد دارد. به عنوان یک متغیر مستقل باید به خود جبهه اصلاحات نگاه کرد. نارضایتی عمیقی که امروز در هواداران این جریان سیاسی و نخبگان آن می بینیم، سوای دستاوردهای عینی آن نیز هست. یعنی در حد و اندازه ادعاهایی که در جبهه اصلاحات می شنویم، کنش سیاسی سامان مند مشاهده نمی شود و این یک ضعف بنیادین است.

- یعنی به نظر شما وضعیت جامعه خود از عوامل ضعف در جبهه اصلاحات است؟
• قسمتی از آن. ببینید یقینا در شکل گیری وضعیت کنونی عوامل بسیار مهم و سرنوشت سازی دخیل بوده؛ اما ما کسانی هستیم که در ساحت سیاسی کشور مدعی برتری برنامه ها و ایده های خود نسبت به جناح رقیب هستیم. پس در موقعیت کنونی که پدید آمده باید نقش خود را به درستی در 20 سال گذشته بشناسیم و اخلاق حکم می کند که مسئولیتش را بپذیریم. در غیر این صورت به نظرم صحبت کردن از اصلاح اصلاحات معنایی ندارد. اصلاح اصلاحات، اصلاح ساز و کارهای درونی این جبهه است که به تصمیم سازی و تصمیم گیری منتهی می شود. تصمیاتی که در تمام این 21 که از دوم خرداد می گذرد زندگی مردم را به صورت مستقیم و غیر قابل انکار تحت تأثیر خود قرار داده. ما سهم داشته ایم و باید به قدر سهم خود مسئلولیت بپذیریم.

- به صورت واضح چه ایراداتی به این ساز و کارها وارد می دانید؟
• اولین و شاید مهمترین ایرادی که به نظرم می رسد رنگ باختن اصل گفتمان اصلاحات است که از اصل موضوع بسیار دور افتاده ایم. اینقدر از ایده های گفتمانی فاصله گرفته ایم که خیلی راحت مقاله ای نوشته می شود و می گویند این فرد اصلاح طلب است نه به دلایل گفتمانی که به خاطر یک سری موضع گیری های ژورنالیستی و تبلیغاتی که یک فرد می گیرد؛ حال آنکه عملکرد همان فرد در تضاد تام و تمام با شاخص های جریان اصلاحات است. این وهن جریان اصلاحات است. شما ببینید سطح اصلاح طلبی را خصوصا در استانها تا چه حد پایین آورده ایم. اصلاح طلبی را مبدل به یک مُهر کرده ایم. اگر دلمان خواست به پیشانی یک فرد می چسبانیم و اگر دلمان نخواست نه! بر اساس شاخص هایی که وجود دارد به تصمیم نمی رسیم. آزادی بیان، دموکراسی، حقوق بشر، پذیرش مسئولیت، حکمرانی خوب، شفافیت... این شاخص ها در کجای کنش های سیاسی اصلاح طلبان و افرادی که با حمایت اصلاحات و جناب خاتمی وارد ارکان تصمیم گیری و تصمیم سازی کشور شده اند قرار دارد؟

- نقش خاتمی را در شکل گیری این وضعیت چقدر می دانید؟
• اعتقاد راسخ دارم از سرمایه های اجتماعی و نمادین خاتمی در این جبهه به درستی استفاده نشده. متأسفانه شاهد هستیم که این نام مبارک مبدل به یک رانت نا مبارک شده و عملا به جای ساز و کارهای تشکیلاتی شفاف نشسته و نمی گذارد بلوغ و نبوغ موجود در بدنه جریان اصلاحات به درستی دیده شده و مورد استفاده قرار بگیرد. این راهبردی که برای استفاده از نام خاتمی تعریف شده اگر هم تا کنون اشتباه نبوده یقینا تداوم آن به این نحو اشتباه محض خواهد بود. نه تنها سرمایه خود خاتمی را مضمحل می کند، بلکه مانع جدی در کارامدی جبهه اصلاحات خواهد شد.

- در فرایند عملیاتی چه؟ چه ایراداتی متوجه فرایند تصمیم سازی در جبهه اصلاحات است؟
• در یک کلام: درها را بسته اند. شکاف عمیقی بین سطح نخبگان و بدنه اصلاحات پدید آمده است. بدنه اصلاحات مشارکت می جوید و پاسخ درخوری نمی یابد و این بسیار خطرناک است. می تواند اتفاقات سال 84 را تکرار کند و ما در انتخابات آینده با ظهور یک پوپولیست مواجه شویم یا اتفاقات ناگوارتر که خوش بینانه ترین حالتش سر کار آمدن یک پوپولیست عوام فریب دیگری است که بر این موج نا امیدی و بی سر و سامانی اقتصادی جامعه سوار شود و ما را باز به عقب برگرداند. این شکاف عمیق با بستن درها و نامحرم دانستن مردم شکل می گیرد. مردم را محرم نمی دانیم. گفته ایم شفافیت و اتاق شیشه ای، ولی تمام اتاق ها را کدر کرده ایم. آنگاه در این فضا لیست اصلاح طلبانی بیرون می آید که به جز چند نفر، با تمام احترامی که برای دوستان قائلم، اما این لیست در حد معیارهای اصلاحات نیست، نمی تواند بدنه را قانع کند و حتی اگر رأی هم بیاورد در ادامه شکاف پدید آمده ترمیم نمی شود و کارنامه موفقی نمی سازند. فکر می کنم این عدم شفافیت و بسته بودن پروسه تصیم سازی خود بزرگترین پارادوکسی است که جبهه اصلاحات با با این حجم از ادعای شفافیت و دموکراسی، با آن رو به روست و باید این تناقض را حل کند. با دستمال آلوده و کثیف نمی توان هیچ کجا را تمیز کرد.

- به نظرم نکته ای وجود دارد. ببیند خانم بارگاهی! بارها شده در خصوص مسئله ورود افرادی که خلوص کافی ندارند به جبهه اصلاحات و این تقلیل گفتمانی از عوامل بیرونی صحبت می شود که به جبهه اصلاحات تحمیل شده. مهمترین عامل بیرونی هم بی هیچ تردیدی، نظارت استصوابی است. در این نگرش، شما جبر شرایط بیرونی و نظارت استصوابی را چگونه ارزیابی می کنید؟
• بگذارید ابتدا یک نکته را مشخص کنم؛ بی هیچ تردیدی نظارت استصوابی ام المشاکل کشور است. باعث شده منابع مالی و انسانی ما به هدر برود، به بحران عظیم مشروعیت تا توانسته عرض و طول داده و در نهایت هم مجالس و دولت هایی از دل آن بیرون آمده اند که چیزی جز مصداق فرصت سوزی و هدر رفت منابع و حقوق ایرانیان نبوده اند. لذا نقش مخرب این قانون در جای خود محفوظ است. اما ما تیغ ناصواب و فرصت سوز استصوابی را در کدام انتخابات می بینیم؟ ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی و خبرگان. در انتخابات شوراها آیا نظارت استصوابی دخیل است؟ پاسخ منفی است. ما باید از خود بپرسیم آیا ما کارنامه موفقی در بستن لیست های انتخاباتی در انتخابات شوراها داشتیم در سراسر کشور؟ نمی گویم لیست ها بد بود که در بسیاری از جاها هم بد بود؛ اما بحث بر سر این است که نحوه بسته شدن این لیست ها منجر به بیرون ماندن جمعی از بهترین نیروهای کیفی جبهه اصلاحات و تحول خواهان از گردونه های مدیریت شهری شد. اینجا که دیگر نظارت استصوابی نبود.

- یعنی نظارت استصوابی را ناچیز می دانید؟
• خیر! بگذارید صریح بگویم که گره کور مدیریت کشور ناشی از نظارت استصوابی است. انتقادات جدی به قانون انتخابات کشور وجود دارد و این قانون خواهی نخواهی تأثیرات مخرب خود را بر جامعه مدنی نیز می گذارد. اما بحث بر سر این است که ما زنجیربستگان بی اراده نیستیم. اراده های موجود در جبهه اصلاحات در بزنگاه هایی که آزادی نیز تأمین بوده است نتوانسته به درستی از موقعیت استفاده کند. از جمله انتخابات سال 84، از جمله انتخابات شوراهای سال 96. لذا ساز و کارهای درونی جبهه اصلاحات نقش مهمی دارد که اگر از نظارت استصوابی مهمتر نباشد کمتر هم نیست. آنقدر مهم که حتی اگر حد اعلای آزادی نیز پدید بیاید، الزاماً منجر به انتخاب شایسته ترین ها و خلق فرصت های رشد و توسعه در جبهه اصلاحات برای مملکت نخواهد شد. انداختن همه گناه ها به گردن قانون انتخابات که آزادی انتخابات و کارامدی نظام سیاسی را مختل کرده، فرافکنی است و جبهه اصلاحات باید مسئولیت تصمیماتی را که در این 20 سال گرفته قبول کند. اگر نه که صحبت کردن از اصلاح اصلاحات مضحک می شود.

- اگر بنا نیست نظارت استصوابی را بپذیریم به نظر شما نباید در انتخابات شرکت کرد؟
• نباید با صندوق ها قهر کرد. صندوق های رأی، عظیم ترین و مهمترین رکن و دستاورد جبهه اصلاحات است که این جبهه توانسته در یک پروسه بسیار پر هزینه، صندوق رأی و ملاک بودن رأی اکثریت را ملکه ذهن هر ایرانی کند. من عظیم تر و مهم تر از این سراغ ندارم. اما معنایی هم ندارد که به عنوان یک نیروی کنشگر سیاسی هر کجا که شرایط شرکت در انتخابات مهیا نیست، مردم را پشت سر نامزدهای بی ارتباط با جبهه اصلاحات بسیج کرد. پایین آوردن سطح جبهه اصلاحات به صلاح نیست و انتخابات اخیر مؤید این نگرش است.

- در موقعیتی که از لزوم اصلاح اصلاحات صحبت می شود به نظر شما این اصلاح را باید به چه شکل انجام داد و به چه ساختاری باید رسید؟
• ببینید اخیراً بحث هسته سخت یا هسته نرم اصلاحات مطرح شده است. به نظر من شاخص هایی مانند شفافیت، پاسخگویی، مسئولیت پذیری، دموکراسی، مشارکت جویی کلیه نیروهای اصلاح طلب اعم از لیدرها و جوانان به صورت برابر در یک فضای روشن و قابل نقد اساس هر راه حلی باید باشد. یعنی هر راه حلی که پیشنهاد می شود باید در برگیرنده این مؤلفه ها باشد؛ وگرنه به جرأت می توانم بگویم از این هسته های سخت و نرم هم چیزی بیرون نمی آید مگر همین روابط کدر و تیره و نا امید کننده. دوستان در تهران متوجه شاید نباشند که شرایط استانها به گونه ای دیگر رقم می خورد و از این هسته های سخت و نرم با لابی گری های آلوده، به ویژه در استان ها، آبی برای پیشبرد اصلاحات گرم نخواهد شد. اگرچه که دست آخر در همان پایتخت هم بر سر بسته شدن لیست شورای شهر تهران که نیروهایی مثل سلطانی و مؤمنی بیرون می مانند می توان حدس زد که پروسه بستن لیست به درستی طی نشده است.

- در بوشهر چطور؟ فکر می کنید اصلاح طلبان در بوشهر چقدر موفق بودند؟
• این مشکل ناشی از همان ساز و کارهای کدری است که در تهران تهیه شد و در سراسر کشور اجرا شد. در بوشهر همان هایی که لیست بسته اند می گویند پشیمانند. دست کم تعدادی از دوستان! و این می رساند که خودشان هم راضی نیستند و متوجه کاستی های این شیوه شده اند. چه باید گفت. فرصت هایی بوده که سوخته و ما استعداد بسیار عجیبی در فرصت سوزی و بعد افسوس خوردن بر فرصتهای سوخته داریم. درها را بستند و پشت در بسته نشستند و تصمیم گرفتند. در انتخابات مجلس دست دوستان بسته بود، در شوراها چرا اینگونه لیست بستند؟ باز هم به تأکید باید گفت ابتدا ساز و کارهای درونی جبهه اصلاحات مشکل دارد و در وهله بعد ناشی از عوامل بیرونی است.

- شما بسیار صریح نقد می کنید. نمی ترسید این قضاوت صورت بگیرد که چون الهام بارگاهی خودش در لیست امید بوشهر نبوده این انتقادات را مطرح می کند؟
• ببینید یک چیزهایی در عملکرد خود را نشان می دهد. در انتخابات شوراهای سال 92 نیز دوستان چندان لطفی به ما نداشتند. دغدغه من از الهام بارگاهی فراتر است. امروز صحبت سر الهام بارگاهی نیست؛ صحبت بر سر مملکت و فردای این سرزمین است. در سال 92 هم در لیست نبودم ولی نه بر ارتباط گیری من با دوستان اصلاح طلب سایه انداخت و نه بر موضع گیری های صریح گفتمانی من در شورا. در خصوص این انتقادات هم هر کس می تواند قضاوت خود را داشته باشد؛ در این سالها از این دست قضاوت های غیر منصفانه بسیار بوده. اما به صراحت می گویم که پاک کردن صورت مسئله است و امروز پیش از هر روز دیگر جبهه اصلاحات باید به شفاف سازی مناسبات درونی خود همت بگمارد. این رسالت تاریخی هر فردی است که دل در گرو ایران دارد و یگانه راه باقی مانده را اصلاحات می داند. امروز باید گفت که فردا شرمنده نباشیم؛ مابقی را به تاریخ بسپاریم تا قضاوت کند.