دکتر احمد فضلی نژاد*

   درخت تو گر بار دانش بگیرد  /  به زیر آوری چرخ نیلوفری را

دکتر عبدالرسول خیراندیش را در مراکز علمی و دانشگاهی کشور به عنوان پژوهش‏گر تاریخ مغول و تاریخ خلیج فارس می‏ شناسند. با این حال در تمامی آثار علمی و پژوهش ‏های منتشر شده‏ ی ایشان یک ویژگی محوری و ممتاز خودنمایی می‏ کند و آن علاقمندی به سرگذشت تاریخی ایران زمین و دغدغه‏ ی خاطر به سرنوشت آن است. از همین منظر، دو وجه برجسته‏ ی پژوهش ‏های ایشان در سایه‏ ی سایر مطالعات، اغلب مغفول مانده است: یکی "شاهنامه پژوهی" و تفکر و تعمق در حماسه ‏ی ملّی ایران و دیگری توجه به نقش و تأثیر "جغرافیا و طبیعت بر تاریخ‏ نگری و تاریخ ‏نگاری" است.
  مطالعه و بررسی مستمر در شاهنامه و دیگر حماسه‏ های ملی ایران، هم بیانگر اشتیاق دکتر خیراندیش به میراث کهن این مرز و بوم است و هم بخشی از روش و نگرش تاریخی اوست که در همین راستا دودمان ‏های پادشاهی در شاهنامه را نه افسانه ‏ای و زاییده تخیل در سنّت شفاهی ایران، بلکه پاره‏ ی گمشده‏ ای از تاریخ باستانی ایران و دودمان ‏های حاکم بر این سرزمین می‏ داند.
  علاقمندی دکتر خیراندیش به نقش جغرافیا و طبیعت در تحولات تاریخی را می‏توان از جایگاه مطالعات مربوط به دریا و دریانوردی ایرانیان در آثار وی یافت. پژوهش ‏های چندین ساله‏ ی او در مورد خلیج فارس و تجارت شهرها و بنادر جنوبی ایران که هم آثار و مقالات متعددی را در بر می ‏گیرد و هم با مطالعات میدانی گسترده همراه بوده است، علاوه بر آن که شاهدی بر وفاداری او به سرزمین مادری است، باور ایشان به اهمیت و نقش دریا در گذشته ‏ی ایران و ضرورت توجه به توسعه ‏ی حوزه‏ های دریایی کشور را بازگو می‏ کند. 
  یادآوری کوشش علمی دکتر خیراندیش در مورد تاریخ مغول، خلیج فارس و حماسه‏ های ملی ایران تجلیل از ایشان به عنوان یک پژوهش‏گر برجسته است.
اما قدردانی از او در کسوت یک معلم و استاد موضوع دیگری است و فرصتی دیگر می ‏طلبد. شاید بیان خاطره‏ای از کلاس درس فلسفه تاریخ ایشان، کوتاه اما گویا باشد. هفده سال پیش هنگامی که به عنوان دانشجوی کارشناسی ارشد در کلاس درس فلسفه تاریخ از دانش وسیع ایشان بهره می ‏بردم، از ما خواست کتاب «سیر حکمت در اروپا» را مطالعه کنیم. دو نسخه قدیمی از این کتاب را در کتابخانه خانوادگی داشتم اما با آن که به تاریخ و سیر اندیشه در اروپا علاقمند بودم، تا آن زمان این کتاب را نخوانده بودم. چند هفته بعد و پس از اتمام مطالعه کتاب، در کلاس درس به اطلاع ایشان رساندم. پرسید چند درصد آن را خوب فهمیده ‏ای؟ گفتم حدود 30 درصد. از من خواست دوباره بخوانم. هم چنین به سایر دوستان مطالعه آن را پیشنهاد داد. بار دوم با دقت بیش‏تر و عمیق‏تر مباحث منطق و فلسفه ‏آن را خواندم و پس از اتمام کتاب، در کلاس به او اطلاع دادم. پرسش قبل را تکرار کرد. با اطمینان پاسخ دادم تا 60 درصد کتاب را فهمیده ‏ام. فروتنانه گفت خوب است و همین قدر کافی است. من هم در همین حدود از آن می ‏دانم. دانستم و به تدریج مطمئن شدم که دانش و بینش ایشان در مباحث نظری و فلسفه تاریخ از آنچه گفته بود بسیار بیشتر و عمیق‏تر بود. اما فروتنی ایشان درسی آموختنی بود که ضرورت همزادی دانش و اخلاق را به همه‏ ی کسانی که پا در عرصه‏ ی دانایی می نهند، یادآوری می‏ کرد. 

* عضو هیأت علمی بخش تاریخ دانشگاه شیراز