امان الله شبانکاره

با رشد سریع شهرنشینی در جوامع بشری، تنها را برای دسترسی به توسعه شهری، اتخاذ یک مدیریت یکپارچه و استفاده حداکثری از مشارکت های عمومی می باشد، برای اینکه همواره بخش دولتی در اکثر جوامع با محدودیت های اعتباری مواجه است. مديران و برنامه ريزان شهري همواره سعي نموده اند با جلب مشارکت هاي مردمي به يکي ازاهداف خود که شناخت نقش مشارکت شهروندان در توسعه و مدیریت شهري است نائل گردند  . فرهنگ سازی و بسترسازی مناسب برای مشارکت کل جامعه در ساخت محیط زندگی یکی از مهمترین راهکارهای توسعه شهر محسوب می شود.

از طریق توسعه فرهنگ مشارکت ،انگيزش، تدوين و اجراي طرح جامع توسعه شهري، ايجاد و تقويت فضاي كارآفريني، اطلاع‌رساني ، ایجاد زیرساخت های قانونی ، مدیریت خلاق و داشتن طرحهای فنی و اقتصادی می توان مشارکت بخش خصوصی محلی را در پروژه های شهری ترغیب نمود. در یک نگاه سیستمی و علت و معلولی توسعه شهری خود منجر به توسعه ملی و کشور خواهد شد.

بدین جهت سیاستگذاران و مدیران ارشد شهری  باید بکوشند با نگاهی جامع، توسعه نگر و سیستمی به جذب و جلب تمامی مشارکت های ممکن و آزادسازی پتانسیل های موجود و خلق توانایی های جدید بپردازند. ساختار زندگي شهري شرايطي را بوجود آورده كه منافع عمومي در مقابل منافع فردي رنگ باخته است با توجه به مهاجرت هاي وسيع از روستا به شهر و همچنين بمنظور توسعه و تقويت ميزان احساس تعلق اجتماعي شهروندان با ارائه آموزش هاي عمومي در ارتباط با فرهنگ شهرنشيني و پايبندي به قوانين و مقررات شهري و آموزش حقوق زندگي شهري به شهروندان زمينه مشاركت اجتماعي آنها را بالا خواهد برد  .

مشارکت مردم در امور شهری،  بر نیازها و موضوعات جامعه محلی متمرکز است و در تصمیم گیری ها در جوامع محلی تاثیر گذار است. بدیهی است که شهروندان در صورتی از زندگی شهری لذت خواهند برد که محیط شهر و پیرامون آن برایشان لذت بخش و مفرح به نظر آید و این موضوع تنها زمانی رخ خواهد داد که عملکرد شهرداری در درون شهر مناسب و بهره ور باشد . اما مسئله مهمتر در این باب  سنجش عملکرد شهرداری است . به این معنا که این عملکرد و خروجی توسط چه کسی مورد ارزیابی قرار گیرد و تجزیه تحلیل شود . به طور مثال ممکن است که عملکرد  شهرداری در عمل بسیار مطلوب و اثر بخش باشد در حالی که مردم عملکرد را بسیار ضعیف و ناکارآمد تلقی نمایند .قطعا در چنین شرایطی مردم اعتمادشان را به سازمان شهرداری از دست خواهند داد و پروژه های شهری را  طرح هایی خواهند دید که فقط در جهت اینکه منابع مالی و عوارض دریافتی از مردم هزینه شود اجرایی می گردند .مسلما در چنین شرایطی نه تنها شهروندان در راستای کمک به اجرای پروژه ها اقدامی نخواهند نمود بلکه در مقابل انجام این پروژه ها مقاومت نیز خواهند کرد.  به همین جهت شهروندان باید به عنوان یکی از ارکان موفقیت پروژه ها شناخته شده و در اجرای این پروژه ها مشارکت داده شوند و این امر با تمرکززدایی و واگذاری امور به بخش های غیر دولتی و محلی محقق می شود.

 توسعه باید در درجه اول به نفع ساکنان محلی باشد. افرادی که در محدوده برنامه ریزی شده زندگی می کنند از بیشترین دانش در زمینه محدوده و امور مربوط به ان برخوردارند. ضمن اینکه آن افراد باید برای تهییج و انگیزه داشتن در آن تصمیم گیری ها نقش داشته باشند. فرایند برنامه ریزی مشارکتی معمولا با «شناسایی موضوع »آغاز می شود و به تدریج به مراحل«برنامه ریزی برای تغییر» و«عمل کردن» پیشرفت می کند. فرایند کاملا مشارکتی ممکن است موجب گردد که پروژه مسیر خود را مجددا از سر بگیرد. شرکت کنندگان برنامه ای را برای بررسی مشکلات یا موضوعات کلیدی ارائه می دهند که شامل تعیین اهداف، بررسی جایگزین ها و ارائه عمل می باشد.

مشارکت های مردمی در کشور ما بیشتر به بعد کمک های مالی مردم به شهرداری یا سازمان های مرتبط مانند سازمان آب و فاضلاب، گاز، و امثال آن اشاره دارد. به طور معمول در حوزه برنامه ریزی و طراحی شهری خواست های مردم غایب است. در ایجاد زیرساخت لازم برای سالم سازی گفتگوها نیاز به تبیین چارچوب و شناسایی عناصر در قالب سیستمی است که بتواند مداخله و مشارکت مردم را در برنامه ریزی و طراحی شهری امکان پذیر کند. راهکارها و پیشنهادات شورای محله که زمینه ساز حضور فعال مردم در عرصه های مدیریتی است یکی از این موارد می باشد.

توسعه فرهنگ مشارکتی یکی از راه ها جهت دخیل کردن مردم در توسعه شهری می باشد. فرهنگ عبارت است از مجموعه اعتقادات، باورها، ارزشها، هنجارها که مورد قبول افراد یک جامعه می باشد.  فرهنگ سازی و بسترسازی مناسب برای مشارکت کل جامعه در ساخت محیط زندگی خودشان، یکی از مهمترین راهکارهای توسعه شهری محسوب می شود. باید از طریق برنامه های آموزشی، فرهنگی و علمی مختلف و مستمر کوشید تا شرکتهای خصوصی شهروندان را نسبت به محیط زندگی شهر حساس نموده و آنها را نسبت به بهبود و شرایط زندگی ترغیب نمود.  بنابراین ایجاد و گسترش فرهنگ مشارکت نیازمند آموزش و کار ترویجی و فرهنگی در جامعه است . هدف آموزش برای ریشه دار کردن مشارکت باید ایجاد و اعتقاد در مردم برای حضور موثر در تصمیم گیری ها باشد. در این بین می توان از مدیران سازمانهای خصوصی که برخواسته از همین مردم هستند در تصمیم گیری ها استفاده کرد.

از راههای دیگر ایجاد مشارکت دخیل کردن سازمانهای خصوصی در اجرا و نظارت بر پروژه های شهری می باشد هنگامیکه سازمان های خصوصی در توسعه شهری و مدیریت شهری شرکت کنند باعث کاهش هزینه، سرعت بخشیدن و کاهش زمان، ایجاد رضایت مندی و ضریب اطمینان بالاتر پروژه ها انجام خواهد شد.

یکی از موثر ترین و مهمترین راه های  فرهنگ سازی  اقدام درجهت تغییر فرهنگ از سنین خردسالی است. در این سنین تفکر و اندیشه کودکان شکل خواهد گرفت و این تفکر مبنایی خواهد شد در جهت رفتار در بزرگسالی .
یکی از راه های این فرهنگ سازی طراحی بازی های کامپیوتری است که پروژه های شهری و مشارکت شهروندی موضوع داستان اصلی بازی قرار گیرد.

فیلم ها و کتاب های داستان نیز از دیگر مواردی است که می توان در این حوزه از آن استفاده نمود و بدیهی است که با انجام این قبیل طرح ها دیدگاه کودکان به طور ناخود آگاه در آینده نسبت به مدیریت شهری تغییر پیدا خواهد کرد.
ايجاد انگيزه در مردم و  بخش خصوصي در توسعه شهر, امر بسيار حياتي و پيچيده‌اي است که مديران بايد بكوشند برمبناي شناخت بافت اجتماعي جامعه خود, الگوي بومي مناسب را يافته و بكار بندند. انگيزش داراي سطوح مختلف و مخاطبان متفاوت است. انگيزه اصلي بخش خصوصي , ماهيت اقتصادي و كسب‌وكاري دارد. به همين علت بايد شرايط و تسهيلاتي ايجاد نمود كه بخش خصوصي از نظر مالي برانگيخته شود.

یکی دیگر از راه های جذب مشارکت شهروندان و بخش خصوصی ارائه پاداش های مالی به ایده ها و طرح های برتر در این حوزه می باشد. مالکیت معنوی طرح ها بایستی همواره مورد توئجه قرار گیرد . در این صورت است که افراد و بخش خصوصی از ارائه طرح های جدید اجتناب نخواهد نمود و اطمینان دارد که در صورت کاربردی شدن طرحش تمام مزایای آن به وی تعلق خواهد گرفت.

وجود طرح جامع و استراتژيك توسعه شهري باعث مي‌شود اولاً چشم‌انداز آينده شهر و جهت حركت توسعه شهري مشخص باشد, ثانياً فعاليت‌ها و اقدامات (طرح‌ها و پروژه‌هاي شهري مطلوب و موردنياز) تعريف شده باشد .اينكه بدانيم به كجا مي‌خواهيم برويم و از چه مسيري, به طور خودكار تكليف حركت بخش‌هاي مختلف را تعيين مي‌نمايد. اعلام عمومي اين چشم‌انداز (و كلاً طرح جامع توسعه شهري) نقش بسزايي در جذب مشاركت و حركت بخش‌هاي مختلف جامعه دارد.