مختار فیاض
ضرب المثل را جمله ی کوتاه،گاه استعاری و آهنگین،تعریف کرده اند که مشتمل بر تشبیه یا مضمون حکیمانه و برگرفته از تجربیات مردم، که به واسطه ی روانی الفاظ و روشنی معنا و لطافت ترکیب،بین عامه مشهور شده و آن را بدون تغییر جزیی،در گفتار خود به کار می برند.
پیشینه ی "مثل ها"در زبان فارسی مشخص نیست.به همین خاطر نمی توان گفت که این کلام زیبا و هنری را نیاکان ما، در چه عصر و دوره ای،پردازش کرده اند.هرچقدر به عمق تاریخ می رویم و متون نظم و نثر بجا مانده از گذشتگانمان را مطالعه می کنیم؛این متون را مشحون از" مثل ها"یی می بینیم که شاعران و نویسندگانمان، هنرمندانه از آن ها بهره جسته اند.این که ریشه ی این"کلام هنری"در کجا قرار دارد؛سؤالی است که هنوز،پاسخ شایسته ای به آن داده نشده است.در این گفتار کوتاه،راجع به بعضی از این"مثل"ها که "فخرالدین اسعد گرگانی" شاعرقرن پنجم هجری،در منظومه ی"ویس و رامین" آورده است؛با ذکر معادل امروزی آن بحث می شود：
۱-چو خوهد بد درختی،راست بالا
چو بر روید؛بود زآغاز پیدا
این بیت ،امروز در میان ما "استان بوشهری ها"به این صورت،خودنمایی می کند："گندم،سر خوش،خیار،دو بلگه"یعنی آینده ی محصول گندم هنگامی مشخص می شود که هنوز خوشه ی آن آشکار نشده است و آینده هندوانه هم زمانی مشخص می شود که فقط دو برگ دارد.به بیان ساده تر：در بچگی و نارسی، می توان آینده ی افراد را تشخیص داد.
۲-همیدون چون بود سالی دل افروز
پدید آیدش خوشی،هم ز نوروز
این"مثل"امروزه درمیان مردم ما کشور ما به این صورت،خودنمایی می کند："سالی که نکوست؛از بهارش پیداست."
۳-تو از گوهر،همی مانی به"استر"
که چون پرسند؛فخر آرد به مادر
ما در حال حاضر،این بیت از "ویس و رامین"را بسیار عامیانه و بجا استفاده می کنیم و می گوییم："به قاطر میگن،بابات کیه؟میگه دیم(مادرم)اسبه!"
۴-هر آن گاهی که باشد مرد هوشیار
ز سوراخی،دوبارش،کی گزد،مار
این بیت فخرالدین اسعد گرگانی،در واقع همان جمله ی حکیمانه ی معروف است که"آدم عاقل از یک سوراخ،دوبار گزیده نمی شود"
۵-تویی رانده چو از ده،روستایی
که آن ده را سگالد کدخدایی
این بیت همان "مثل "معروف است که"یارو را توی ده را نمی دادند؛سراغ خانه ی کدخدا را می گرفت."
۶-من آن خواهم که تو باشی شکیبا
چه خواهد کور؟جز دو چشم بینا
بدون توضیح مشخص است که از لت دوم بیت بالا،تقریبا بدون تغییر،در پارسی امروزی،بهره گرفته می شود.ما استان بوشهری ها این ضرب المثل را به این شکل،استفاده می کنیم："کور از خدا چه می خواس؟دو چیش روشت!"
۷-بکن نیکی و در دریاش انداز
که روزی ،گشته لؤلؤ،یابی اش باز
این بیت شعر قرن پنجمی را سعدی در قرن هفتم هجری به شکل دیگر سامان داده است："تو نیکی می کن و در دجله انداز/که ایزد در بیابانت دهد باز".البته امروزه ما پارسی زبانان،بیشتر از ساختار شعری سعدی برای رساندن مقصودمان استفاده می کنیم.
۸-روم خود را بیاندازم از آن کوه
که چون جشنی بود؛مرگی بر انبوه
این بیت فخرالدین اسعد گرگانی هم در حقیقت همان "مثل"و جمله ی حکیمانه ای است که به وفور ما در مراودات و سخنان خود از از آن بهره می گیریم："مرگ عمومی، جشن است."
این هشت بیت از فخرالدین اسعد گرگانی،شاعر قرن پنجم هجری،در حقیقت مشتی است از خروار.به این معنی که همه ی منظومه ی ایشان و شعرای پیشین ،آینه ی تمام نمای اندیشه ی نیکان خردمند ماست.بنابراین لازم است همانگونه که دیگران هنرمندانه کلام زیبا خلق کردند و ما از آن ها بهره ها می بریم؛ما هم ،یادگار ارزشمندی برای آیندگان خود به ودیعه بگذاریم و به گفته ی زنده یاد ملک الشعراء بهار："دگران کاشتند و ما خوردیم/ما بکاریم و دیگران بخورند "