گفت و گو از: رضا شبانکاره
سرویس ادبی اتحادخبر: ایرج کمالیان؛ از هنرمندان و نویسندگان ِ برازجانی است که حدود سه دهه دور از زاده گاه و دیار خود، در کشورهای آسیای شرقی، و شهرهای شیراز و اصفهان روزگار را سپری کرده است. حدود سه ماهی است که بعد از این همه سال، دوباره به برازجان بازگشته و در این شهر اقامت گزیده است. به بهانه ی حضور ایشان در برازجان، و اثر در دست انتشار وی تحت عنوان «انسان برتر» و آشنایی بیشتر با این نویسنده هم اقلیمی و آثارش، سرویس ادبی هفته نامه اتحادجنوب با وی به گفت و گویی نشسته است. البته در سال های گذشته هم به بهانه های انتشار کتاب هایش با او در این نشریه گفت و گوهایی شده است.
این بار کمالیان در یکی از روزهای بهاری برازجان به دفتر هفته نامه «اتحادجنوب» آمد و ضمن دیدار با مدیرمسئول هفته نامه و اعضای هیات تحریریه نشریه، گفت و گویی نیز با او انجام شد. ایرج کمالیان، متولد 1341 خورشیدی در بوشهر و اهل برازجان است. او سال های کودکی تا نوجوانی را در بوشهر و برازجان و سال های جوانی را در شیراز و برخی از کشورهای آسیای شرقی گذرانده است. در کارنامه ی ادبی کمالیان مجموعه داستان «راهی در آسمان» (1383) و رمان «زنجیر» (1387/ نشر صادق هدایت/ اصفهان) و داستان بلند «عشق»(1390) به چشم می خورد. رمان «انسان ِ برتر» آخرین اثر نوشته شده ی اوست که به زودی در اصفهان منتشر و روانه ی بازار کتاب خواهد شد.


اتحادخبر:  شما پس از سال ها دوری از زادگاهتان؛ دوباره بازگشته اید به برازجان. می خواستم از تجربه ی سال ها دوری از زادگاه پدری و مادری اتان بگویید؟
من در دوران جوانی مدتی را مقیم کشورهای آسیای شرقی چون ژاپن، مالزی و سپس حدوداً 10 سال را در شیراز متصدی و دارنده ی یکی از نوشت افزارهای شیراز به نام قلم بودم  و بعد از این که در این دوره با ناملایمت های زیاد به پایان رسید، به خاطر همسرم به اصفهان کوچ کردیم و از سال 83 تا پایان94  حدود 12 سال ساکن اصفهان بوده  ام. در شیراز چندان احساس غریبی نمی کردیم اما اصفهان زیاد برای ما مأنوس نبود. اما به گفته ی قدیمی ها کشش نیروی خاک من را دوباره به سوی خود کشاند و در نتیجه نزدیک به سه ماه است که این جا هستم و امیدوارم دوره ی جابه جایی ما نیز در همین جا به پایان برسد.

اتحادخبر: در این مدت که در سطح شهر و یا محافل فرهنگی و ادبی در رفت وآمد بوده اید؛ وضعیت فرهنگی و اجتماعی شهر را چه گونه ارزیابی کرده اید؟
نخستین چیزی که نظرم را به سوی خود جلب می کند، این است که اینجا هم مثل اقصا نقاط کشور همه شاعرند و شعر دوست. به خصوص شعر بومی و محلی این جا هواداران بسیار دارد. کما این که تجلی و نمود آن را در ویژه نامه نوروزی امسال اتحادجنوب با اختصاص ویژه نامه ای درخور برای فرج اله کمالی  دیدیم.
و این که اکثر ساکنین شهر  مهاجرانی هستند که از روستاها سرازیر شده اند و لاجرم فرهنگ مخصوص خود را با فرهنگ شهرنشینی گره زده اند و این در حالی که مشکلاتی را برای شهر ایجاد می کند اما امتیازاتی هم برای همشهریان به ارمغان می آورد. فکر می کنم که در ورای زمان می تواند هم از نظر فرهنگی و هم از نظر اقتصادی با دید مثبتی به این اتفاق نظر داشت.

اتحادخبر: از برنامه هایتان در سال 1395 بگویید؟
اولین و نزدیک ترین اتفاقی که ممکن است در برنامه هایم باشد؛ چاپ رمان «انسان برتر» است که امیدوارم به زودی میسر شود و بتواند در نمایشگاه امسال کتاب تهران حاضر باشد.

اتحادخبر: و دیگر چه؟
 رمان دیگری هم هست که  هم اکنون  نوشتنش را آغازش کرده ام اما دقیقن نمی دانم کی به پایان می رسد و دیگر برنامه موسیقی است که حتمن به فعالیت هایم اضافه خواهد شد.

اتحادخبر:  اگر امکان دارد کمی درباره ی اثر در دست چاپ اتان رمان «انسان برتر» صحبت کنید؟
رمان انسان برتر هم مانند نوشته های دیگرم یا اینکه به طور کامل و یا قسمتی از آن زائیده ی پدیده های حقیقی و واقعی بوده اند یا اینکه در ذهن و درون من اتفاق افتاده و با کمک نیروی تخیل به آن شکل و محتوای جدید و دلخواه ام را داده ام؛ در انسان برتر نیز قسمت نخست آن تخیل است از نظر شکل ولی محتوای آن واقعی است اما در ادامه، همه اتفاقات و حوادثی است که در دنیای دیگری، موازی با دنیای واقعی برای من اتفاق افتاده است. «انسان برتر» به ما می گوید که سیر معرفتی چه گونه ما را با دنیای ماوراء آشنا می کند و به همه ی آن هایی که کنجکاو می باشند و در مورد خود و جایگاه شان بیشتر آشنا باشند نشان می دهد که جهان واقعی ما در دل خود با دنیا یا جهان های دیگری آمیخته است که ما به صورت عادی آن ها را شاید احساس کنیم و یا خیلی از باورهای عمیق ما به آن جا وابسته باشد. اما در مورد آن ها آگاهی نداریم و رمان انسان برتر از نیرویی صحبت می کند که چه گونه همراه و هم آهنگ با روح بزرگ هستی با ما مرتبط است و زندگی می کند.

اتحادخبر: چه مفاهیمی در این اثر  بیشتر نمود داشته و برجسته نشان داده شده است؟
عشق مثل همیشه فضای کلی داستان را احاطه کرده است. اما «انسان برتر» ما را با دنیایی ورای طبیعت آشنا می کند. با معرفت دست و پنجه نرم می کند و از سیر تحول آن در درون انسان پرده بر می  دارد. آرمان واقعی انسان که لابه لای زندگی روزمره، گویی همه ما انسان ها فراموش کرده ایم را رونمایی کرده، پرده در می افکند. و نشان می دهد که چه گونه همه وقایع  یی که برای ما رخ می دهد با ناخودآگاه ما مرتبط است. عشق، معرفت، انسان و دنیایی که آن ها را به هم متصل و در زندگی روزمره اثر گذار می کند را بارور و به ما می نمایاند.

اتحادخبر: رویکرد شما به عشق در این رمان بیشتر با چه رویکردی به آن پرداخته شده است؟ ملموس تر برایمان از این عشق حرف می زنید؟
خود عشق گستره درک عظیمی دارد اما برای اندیشیدن به آن می توان از سوراخ یک سوزن هم وارد شد. عشق از جسم ما شروع می شود و حتا در آن سوی آسمان ها نیز می توان با آن پرواز کرد و من هم نه با این وسعت، اما در داستانهایم از گستره خوبی از عشق صحبت کرده ام و در هر داستان بستگی به مقتضیات و کشش آن از جهتی تازه و فرمی جدید آن را مطرح کرده ام تا در نتیجه طیف وسیع تری از ادراک و سلیقه را به خود جذب کنم  و برای هر اندیشه ژرفی نیز مفهومی دیگرگونه را زمینه سازی و طراحی کرده ام. همیشه امیدوار بوده ام که بتوانم در این کار موفقیتی بیشتر را کسب کنم تا در نهایت ارتباط بهتری با خواننده خود داشته باشم.

اتحادخبر: به لحاظ فرم و تکنیک در کتاب «انسان برتر» چه گونه به آن پرداخته اید و چه قدر برایتان اهمیت داشته است؟
من قبلن هم به این نکته اشاره کرده ام که در نوشته هایم به خصوص هر سه رمان زنجیر، عشق و انسان برتر اشاره و حتا پافشاری من به ارایه و درک جدیدتری از مفاهیم مورد نظرم را داشته ام. یعنی این که محور داستان های من، مجموعه ای از اصول و دیدگاه هایی است که حول مفاهیم هستند که بیشتر مواقع مرزهای سیالی را ترسیم کرده اند و روی هم رفته بنیان های داستان را تشکیل داده اند و اما تکنیک اغلب و حتا می شود گفت همیشه در خدمت فرم است پس برای نوشته های من هم لاجرم بدین گونه است و سعی نموده ام تا توسط تکنیک هایی که به کار گرفته شده روایت داستان را صورت بندی کنم. و به نظرم که بدین گونه توانسته باشم موضوعی را سهل و باز کرده باشم و این درحالی است که به این هماهنگی رسیده باشیم که تکنیک یکی از اصحاب یمین فرم و مورد علاقه نویسندگانی است که خوش می درخشند و اعتقاد کلی من بدین گونه است یا لااقل تا کنون بدین ترتیب عمل کرده ام که فرم را در حیطه نوشتار به عنوان عصای غیبی ی درک بهتر ِ مفاهیم دوست می دارم. اما از نظر فنی می توان به درستی و به تمام و کمال درباره آن گفت و گو نمود.

اتحادخبر: شما به عنوان نویسنده یی که تاکنون چندین اثر داستانی منتشر کرده است، نویسنده شدن در این مملکت چه گونه است؟ با چه مصائبی رو به رو شده اید؟
نویسنده شدن برای من یعنی عاشقی. یعنی این که بتوانی تا آن جا که ممکن است در راه درست قدم برداری و بدین ترتیب درهای زیادی که امکان دارد باعث پیشرفت مادی تو باشند، بر روی خود ببندی و آنچه که به دست می آوری در طبق اخلاص بگذاری بدون این که امیدی به بازگشت سرمایه تو باشد. به چاپ نوشته های خود اقدام کنی. تمام وقت خودت را صرف کنی می کنی تا بنویسی و بعد آیا مورد نظر اصحاب نشر قرار بگیرد یا نه؟ داستان ها و یادداشت هایت را استفاده کرده نشر می دهند بدون این که هیچ حمایتی از هیچ جایی برای تو باشد و من این را می دانم که حتا بزرگان ادبی ما چون هدایت و شاملو نیز تا مدت ها از چاپ و نشر آثار خود، تنها با کوشش فردی اشان حمایت می کردند و چه فشارهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را باید تجربه کردند.
شخصن یک بار در سال 81   در شیراز از نظر اقتصادی زندگی ام دگرگون شد؛ یک بار هم در سال 92 تا 93 در بهارستان اصفهان همه  ی آن چه از نظر مادی دوباره به دست آورده بودم، به اضافه ی همسر و فرزندم را از دست دادم. این بهایی بود که برای نوشتن رمان انسان برتر پرداخت کردم.
 

اتحادخبر: استقبال از کتاب های شما در محافل ادبی، کتاب فروشی ها و همین طور منتقدان ادبیات داستانی چه طور بوده است؟
 قبل از اینکه جواب این پرسش را بدهم باید ماجرای نویسندگی را تا آن جا که من با آن آشنا شده ام و برخوردی که با خود من و نوشته هایم شده توضیح بدهم. اینجا یعنی ایران، مهم این نیست که شما دستاوردی هرچند شگرف داشته باشید این را کسی به شما نمی گوید بلکه عملن به تو می رسانند مهم این است که آیا پخش مهمی و نامی یی از کار شما حمایت می کند؟ آیا کتاب شما را در سطح گسترده یی معرفی می کنند؟ آیا شما روابط خوبی با هر کدام از این ها داشته و دارید؟ و اگر جواب مثبت باشد آیا نیروی صادق و درستکاری در دسترس دارید که فروش کتاب راتضمین کنند؟ زیرا هر یک از این عوامل به درستی ادعا می کنند که مهم دستاورد شما نیست که نگاشته اید بل که مهم آن ها هستند تا این دستاورد به بار بنشیند. برای مثال بعد از چند سال من مطلع شدم که رمان «زنجیر» هر آن چه در بازار تهران بوده به فروش رسیده، اما من اینک مطلع شده ام و وقتی سرمایه به من بازنگردد من چه گونه می توانم کتابم را به تجدید چاپ برسانم و برای کتاب، داستان در همین جا پایان می یابد. کتاب زنجیر در اصفهان که بودم از طرف خانم قریشی زاده؛ ریاست انجمن های ادبی به عنوان یک پدیده ادبی معرفی و از خود من در حضور اعضاء انجمن ها قدردانی کردند و حتا 500 نسخه از کتاب رمان «زنجیر» برای مطالعه ی جوانان و دانش آموزان خریداری شد. اما چه کسی مطلع شد؟ چه کسانی از من و کتاب حمایت کردند؟ جواب هیچ است تنها خوانندگان  کتاب. واضح بگویم اگر ارتباطی وسیع و موثر با اصحاب جراید، انتشارات و پخش و محافل ادبی نداشته باشی نباید در اندیشه دست یابی به نتیجه زحمات بی پایانت باشی.

اتحادخبر: شما به غیر از فعالیت نوشتاری در زمینه ی موسیقی و نوازندگی هم دستی بر آتش دارید، در این زمینه هم برایمان بگویید.
موسیقی را ابتدا با آموختن سه تار نزد اساتید فن شروع کردم. بعدن در کلاس های استاد بهداد و زمان کوتاهی را هم نزد استاد کیوان ساکت ادامه دادم. مشکلات عدیده ای که برایم پیش می آمد باعث گسست در ارتباطم با موسیقی شد؛ اما اینک امیدوارم در تابستان بتوانم کلاس آموزشی مقدماتی سه تار را برای دوستداران این رشته  دایر کنم. « تا یار که را خواهد و میلش به که باشد »/ج

پایان

/ج