رضا بهارلو*

فرشید ابراهیمیان در کتاب " نقد تئاتر از نظر تا عمل " درخصوص تاریخچه نقد چنین می گوید: براساس اسناد معتبر، " پی زیسترات " جبار و سردار معروف آتن اولین منتقد جهان و آثار ادبی شناخته شده است. هم او اولین کسی بود که در صدد تدوین آثار هومر برآمد. بنابراین سابقه ی نقد در جهان غرب سابقه ای طولانی و قرین 2500 سال می باشد.  پس از آن آریستوفان نخستین نمایشنامه نویسی است که با نوشتن نمایشنامه ی " وزغ ها " موضعی انتقادی اتخاذ کرده و به شکلی نمایشی آثار تراژیک اشیل، سوفکل و اوریپید را به نقد کشیده است. منتقدی که به تعبیر امروزی می توان وی را اخلاق گرایی تندرو دانست. با چنین زمینه ای، به ویژه محمل هایی که سوفطائیان در حملات خود علیه سقراط و افلاطون فراهم کردند، بستر رشد و کمال اولین منتقد رسمی جهان یعنی ارسطو که عمق اندیشه های تاریخی 2000 ساله را شامل می شود، مهیا می گردد. ارسطو قدیمی ترین واضع اصول نقد ادبی و به ویژه ادبیات دراماتیک است. اصولی که در اولین کتاب نقد جهان " فن شعر " تبلور یافته است. نقدی که به شیوه ی استقرایی به بررسی صورت و محتوای آثار زمان خود پرداخته است.

ابراهیمیان در جایی دیگر، براساس نظریه "کروچه" که نقد را فرزند راستین و خلف شایسته فلسفه دانسته است، بیان می کند نقد، برادر هنر و فرزند فلسفه و اندیشه است و نقد تئاتر برادر تئاتر است. و همانگونه که معتقد است اندیشه های فلسفی زمانی در یک جامعه رشد می کند که هم ضرورت وجود این اندیشه ها در جامعه حس شود و هم جامعه از یک آرامش فکری لازم برای پروراندن این ایده های جدید برخوردار باشد. به همان میزان نیز اعتقاد دارد نقد وقتی به اوج می رسد که اندیشه امکان طرح و بروز پیدا کند، گوش شنوایی باشد که آن را بشنود و با اندیشه های دیگر به ما برگرداند.

ابراهیمیان بیان می کند برای رشد نقد باید زمینه های لازم فکری برای تعامل و داد و ستدها فراهم شود و بتدریج زمینه های نقدپذیری و نه انتقاد که با هم خلط شده اند بوجود آید. هر صاحب اثری، خالق یک اندیشه است که درصدد انتقال این اندیشه و تفکر به مخاطب است. منتقد هم از یک زمینه ی فکری و فلسفی برخوردار است که این دو اندیشه را در یک داد و ستد قرار می دهد و اگر این تعامل بین اندیشه منتقد و خالق اثر به وجود آید، ما به یک سنتز می رسیم که آن سنتز شکل متعالی این اندیشه است. خود تئاتر به خودی خود از برخورد این دو اندیشه بوجود می آید و نتیجه آن اندیشه جدید و متعالی تری است که در ذهن تماشاگر شکل می گیرد. اگر در جوامع غربی هنر تئاتر تا این حد رشد کرده است، به دلیل این داد و ستد، میان اندیشه مخاطب و منتقد و خالق اثر است. متاسفانه زمانی که نقد در جامعه اروپا به پیش می رفت جامعه ما دچار آشفتگی های اجتماعی و فکری بود و نقد در جامعه ما محلی از اعراب پیدا نکرد.

با این مقدمه وارد جهانی می شویم به نام نقد – نقد تئاتر – که مي توان عناصر چهارگانه آن را: منتقد، مخاطب – خواننده در نقد مکتوب - ، صاحب اثر و خود اثر‏، ناميد.

از نقد تعاریف متعددی داریم که لازم دانستم برخی از آنها را بیان کنم.

-        یک شیء را در محک قراردادن و به وسیله محک زدن به آن، سالم و ناسالم را تشخیص دادن 

-       علم بررسی، ارزیابی و سنجش میزان اعتبار علمی یک اثر

-       وارسی و کنکاش در ویژگیها و خواص آثار در همه ی ابعادش

-       یافتن و نشان دادن

-       رای زدن و داوری کردن درباره ی نیک و بد امور

-       خالص کردن، جدا کردن خوب از بد، خرده گرفتن، بر شمردن درستی ها و نادرستی های یک اثر

در می یابیم با اینکه این تعاریف از سوی افراد و جریان های متعددی بیان شده اند، همه تعاریفشان در یک محدوده است و مناسبتر از همه تعریف دهخدا را دیدیم که نقد را جدا کردن سره از ناسره می داند.

پس نقد قادر است با تمایز دادن خوب از بد و به دنبال آن ارایه راهکار مناسب ، در تداوم جریان های خلاق و آفرینش های فکری جلودار باشد و وضعی را نسبت به وضعی دیگر بهبود بخشد چرا که هدفش چیزی جزء شکوفایی و تعالی نیست.

از جمله آسیب هایی که می تواند جریان نقد را تهدید کند یکی نقدناپذیر بودن افراد جامعه است که سبب می گردد افراد نه تنها به نقد تن ندهند بلکه در مقابل آن نیز می ایستند و دیگری نیز بهره گیری از نقد در جهتی غیر از اصلاح یک پدیده می باشد.

اگر فرهنگ نقد کردن و پذیرفتن آن به درستی رواج یابد بسیاری از تنش ها و کشمکش ها کاهش یافته و هیچگاه فرصتی برای ظهور کاستی ها فراهم نمی گردد. که لازمه ی آن این است که فرهنگ گفت و گو را بسازیم نه گفت و شنود و سنت تک گویی را کنار اندازیم.

به راستی که جامعه بدون نقد جامعه ای مرده است و بر این اساس تئاتر بدون نقد را نیز باید تئاتری مرده بنامیم.

حال که درخصوص اهمیت نقد سخن گفتیم وقت آن فرارسیده که درخصوص ویژگیهای عناصر چهارگانه شکل دهنده آن نیز كمي سخن بگوییم.

منتقد همان کسی است که اثری را نقد می کند وي باید آگاه باشد و بداند نخستین وظیفه اش نشان دادن و جداکردن سره از ناسره است. منتقد با دانش، آگاه و عادل موظف است نقد خود را برپایه و بنیاد اصالتش ارایه دهد نه با چشم داشت های احتمالی و رفاقت ها... او  با کسی شوخی و تعارف ندارد. منتقد باید ریزبین و دقیق باشد. باید اصول اخلاقی را رعایت کند. باید بداند هدفش بهبود امور است. گفتار و نوشتارش از روی خیرخواهی باشد با ارایه پیشنهاد و راهکار و راه حل و همچنين با استدلال و سند مدرک. منتقد باید تخصص، تجربه و دانش کافی داشته باشد چرا که در جایگاه داور و ارزیاب قرار دارد و قرار است پرده را از جلوی چشم مخاطب بردارد و قیمت حقیقی و بهای واقعی اثر را نمایان سازد. نباید اصراری بر تحمیل نظراتش داشته باشد. منتقد باید به صاحب اثر آگاهی دهد و هوشیارش کند. منتقد متخصص نمی گوید خوشم نیامد، بلکه دلایل تخصصی و خودآگاهانه دارد. او نسبت به دانش و نظراتش مسوولیت دارد. منتقد نباید براساس سلیقه که امری بی معیار است حکم صادر کند ولی در ارایه دیدگاه خود که دارای معیار است مجاز می باشد.

صاحب اثر پیش از همه چیز باید دارای روحیه ی نقدپذیری باشد. باید یقین داشته باشد که آنچه منتقد بیان می کند در راستای بهبود و تعالی اثرش است. باید بداند که منتقد قرار است بزرگترین خادم اش باشد و باید از او بخواهد که نواقص و معایبش را آشکار کند نه اینکه تنها به تحسین و تمجید بسنده کند. او نباید نیازمند به تملق گویی باشد. باید از نقد استقبال کند و حرمت منتقد را نگه دارد، چرا که با این کار قادر است خصلت و خلق و خوی نقدپذیری را نهادینه کند. او بايد بداند که شنیدن و گوش سپردن به نقد در آرامش نشانه شخصیت اوست و ترازویی است برای شناخت. صاحب اثر مجاز نیست که پس از تولید یک اثر گمان کند کاری کامل و بی نقص را ارایه داده است و در سایه تبدیل بالفعل به بالقوه کردن جریان گم شود چرا که چنين انديشه اي هيچگاه سودمند نبوده و فقط نتيجه اش ضرر است. صاحب اثر باید برود و آنچه را که منتقد بیان کرده بداند و بفهمد ایراد کجاست و در صدد رفع ایراد باشد.

مخاطب – خواننده در نقد مکتوب –  باید هم برای دیدن اثر و هم برای خواندن نقد تربیت شده باشد. باید آگاه از مفاهیم نقد باشد. آشنایی کاملی با جریان هاي نمايشي و همچنين نقد داشته باشد. باید سطح خود را هر روزه بالاتر ببرد. برداشت هنری از یک اثر و معنایابی و فهم مفاهیم یک اثر هنری را باید بداند، چرا که این دانسته ها بسیار می تواند برایش کارآمد باشد. البته این مخاطب را نیز می توان به دو دسته عام و خاص تقسیم کرد که شاید در جایی دیگر باید به آن پرداخت. ولي تنها به اين نكته كفايت مي كنم كه مخاطب عام نمی تواند بگوید اثر ضعیف است چون اگر دلیلی هم بیاورد ناخودآگاه و احساسی است. او نظری درحد دانش خود دارد.

اثر  باید ظرفیت لازم برای نقد را داشته باشد. برخی از آثار به خودی خود قابل نقد نیستند البته با این شرط که هدف نقد را آغاز راهي براي رسيدن به  کمال و تعالی بدانیم. و فراموش نکنیم یک اثر هنری زمانی که خلق شد از صاحب خود جدا می شود و می تواند به شیوه های گوناگون بررسی و خوانش شود. چرا که نقد فرایند و ارتباطی دوطرفه است بین منتقد و اثر، نه منتقد و صاحب اثر. در این بین فهمیدن این مساله خیلی مهم است که منتقد با صاحب اثر و مخاطبش در ارتباط با اثر بحث می کند، نه با خود صاحب اثر

همه اینها را گفتم تا بتوانیم ساده تر درخصوص تئاتر استان و نیازمندی اش به نقد سخن برانیم.

اثر برخی از آثار تولیدی تئاتر استان در مرتبه ای قرار می گیرند که اساساً قابل نقد نیستند و در تعریف ما از هدف نقد نمی گنجند و نهایتا با چند جمله می توان درخصوص شان سخن راند. منتقد برای بهبود و تعالی این آثار هیچ راهکاری نخواهد داشت و خوشبختانه در شرایط فعلی تعداد کمی از آثار در این گروه قرار می گیرند و مابقی نیازمند نقد هستند. البته علت اصلی مشاهده چنین آثاری عدم تفکیک میان هنرمند و هنر دوست – علاقه مند به تئاتر -  در استان هست که بخشی از این مهم برعهده منتقد است که در جای خود درخصوصش خواهیم گفت. در استان تقریباً هرکسی که از راه می رسد و صرفاً بخاطر علاقه ای که دارد و بدون هیچگونه آگاهی و پیش زمینه ی قبلی، گروهی را گرد می آورد و خود در راس قرار می گیرد و نام كارگردان تئاتر بر خود مي نهد و نتیجه آن می شود که نباید بشود و همین گونه های کاری سبب اغتشاش و گاهاً برهم زدن نظم موجود می شوند. یک منتقد حداقل کاری که می تواند بکند تفکیک این گروه ها با سایرین و معرفی آنها به مخاطب است. این یک سوء ماجرا و سوء دیگر آثار خوبی است که قابل بررسی هستند و نیازمند نقد شدن.

صاحب اثر ، صاحبان آثار نیز در استان طیفی را تشکیل می دهند از آن دسته که در بالا گفتم تا هنرمندان خلاق و صاحب اندیشه که در راس این هرم اند و اين تمام ماهیت تئاتر استان است. حال مساله اینجاست که آیا این گروه ها واجد شرایط داراي یک صاحب اثر ایده آل با تعاریف پیشین مان هستند. بطور مثال آیا صاحبان اثر شرایط و روحیه لازم برای نقد شدن را دارند و... شفاف بگویم که هستند ولی تعدادشان کم هست. ولي فراموش نمي كنيم استان نیز وام گرفته از کشور است و گويا نيازي درخصوص شكل گيري جريان نقد به صورت جدي در كشور هم شكل نگرفته است. پس بي شك  همگان نیازمند تزریق صحیح چرايي وجود نقد هستيم و بايد فرهنگ نقد را پرورش دهيم.

مخاطب – خواننده در نقد مکتوب –  برای مخاطب چه کرده ایم. فرقی نمی کند که چه مخاطبی، مخاطب اثر یا مخاطب منتقد؟ مخاطب خاص، یا مخاطب عام؟ گمان من بر این است در جامعه ای که هنوز برای خالق اثر تربیتی چاره نشده، تکلیف مخاطب که از قبل معلوم است. اگر فرض بر این باشد که مخاطب تئاتر در استان را به دوسته خاص و عام تقسیم کنیم، مخطب خاص مان می شود همین هنرمندان تئاتر و عام ها نیز محدود به اعضای خانواده و دوستان است. كه اين فاجعه اي بيش نيست و بدتر از آن  اين واقعیت است كه هیچکدام از اینان برای نقد تربیت نشده اند.

منتقد وای به حال منتقدی که قرار است تمامی آن بالاترها را ساماندهی کند. پر واضح هست که تنها بخشی از این ساماندهی بايد  برعهده منتقد باشد و مابقی برعهده نهادهای فرهنگي‏، تربیتی، آموزشی، پرورشی و غیره است که تاکنون کاری تاثيرگذار نکرده اند. فرض را بر این بگذاریم که در استان منتقدانی داریم در حد کمال، ولی آیا این منتقد شرایط را مهیا در اختیار دارد؟ پاسخ خیر است. پس نقد یک حرکت همگانی است حرکتی است در برگیرنده جامعه و نقد تئاتر نيازمند حركت گروهي جامعه تئاتر است.

پیش تر در جای گفتم که اکنونِ تئاتر استان در حال پوست اندازی و در مرحله ی گذار قرار گرفته است، مرحله ای که بحران زا نيز مي تواند باشد. این مرحله نیاز به مراقبت دارد و اکنونِ تئاتر استان بیش از همه ی سالهای عمر خود نیازمند فرهنگ صحیح نقد است. نیازمند منتقد آگاه و عادل ، مخاطب – خواننده در نقد مکتوب -  هوشیار ، صاحب اثر نقد پذیر و اثری که قابلیت پذیر جهت نقد باشد. شاید يكي از علت هاي خاموشی خوبان تئاتر ما بخاطر عدم وجود نقد و فرهنگ صحيح آن در طول این سالهاست. اکنون که جوانانی جسور وارد عرصه شده اند چه در بحث خلق اثر و چه در بحث منتقد، جواناني كه در حال پوست اندازی هستند، باید به آنان بهاء داد و ميدان را برايشان باز كرد.  با چنین نگاه و دیدگاهی می توان امیدوار بود روزهای زیبایی پیش روی تئاتر استان خواهد بود. سالها پيش تنها مفهوم نقد كوبيدن و له كردن آثار بود و صاحب اثر گويي توسط بازجويي ـ منتقد ـ بازجويي مي شد و چنين انديشه اي همواره همراه ذهن ها بود. و اين سبب شد كه نقد تئاتر در استان حتي هم پاي تئاتر نيز حركت نكند. توقف و سكته اي كه ميان ديروز و امروز تئاتر ما ديده مي شود يكي از دلايلش همين عدم داشتن تعريف صحيح از نقد بود. اين عدم وجود اشتراك از تعريف واژه نقد ميان نسل هاي ما نيز فاصله انداخت. ولی امروز جرقه های در نقد می بینیم قابل توجه که البته گرچه خود نیز نیازمند تربیت هستند ولی وجود و تاثیرشان در پوست اندازی کنونی حیاتی است. و خوشبختانه آنان مي دانند تئاتر بدون نقد خيلي زود مي ميرد و بدين خاطر برايش دل مي سوزانند./ص
*کارگردان و بازیگر