اتحاد خبر ـ همایون فقیه:

29 خرداد سالروز درگذشت جامعه شناس و روشنفکر فقید مرحوم دکتر شریعتی است.ایشان و شهید مطهری دو اندیشمند و متفکر تاثیرگذار بر جامعه ی ایرانی و انقلاب اسلامی بودند و در ایامی که جوانان تشنه ی اندیشه ی روشن و به دنبال مسیر راه حق و عدالت بودند،این دو متفکر بزرگ انقلاب با بیانات و مکتوبات خودشان آینده ی روشن و افقی تابان برای جوانان آن عصر رقم زدنند.
نگارنده در نوشتار پیشین خود با عنوان" دکتر شریعتی اسلام شناس نبود،اما اسلام را با زبان و فرهنگ جدیدی بیان نمود" به بررسی برخی نظریات دکتر شریعتی پرداخت و در این نوشتار نیز به صورت کوتاه برخی نکات دیگر را بیان خواهیم نمود.
تفکر و اندیشه های دکتر شریعتی مملو از نظریه های علوم انسانی است،نظریاتی که از بطن جامعه شناسی سرچشمه میگیرد و ایشان برای اولین بار دین و مذهب را به وسیله ی عینک جامعه شناسانه بررسی کرد و نتیجه ی بررسی و نظریات ایشان به خوبی در بین جوانان و انقلابیون عصر خویش مشهود بود و در حال حاضر هم بیشتر نظریات و ایده های وی قابلیت اجرا شدن دارد و در بین جوانان و روشنفکران(با تفکر اسلامی) جایگاه بسیار مناسبی دارد در واقع میتوان چنین گفت که دکتر شریعتی مقوله ی "تفکر" را به عصر خودش و زمان ما آموخت.
دکتر شریعتی فقط یک جامعه شناس نبود بلکه از جامعه شناسی هدفی داشت و آن اصلاح جامعه ی عصر خویش بود به عبارت دیگر ایشان یک مصلح اجتماعی بودند.اصلاحاتی که در عصر حاضر هم میشود در برخی موارد از ان استفاده نمود.
دکتر شریعتی درد جامعه داشت و صدالبته درد دین هم داشتند اگر شریعتی به سوی جامعه شناسی میرود و برای اصلاح جامعه از ناهنجاری ها و خرافات و عقاید بی اساس دینی از ابزار علوم انسانی و جامعه شناسی کمک میگیرد،به دلیل این بود که وی در جامعه و عصری زندگی مینمود که مشاهده میکرد جامعه عقب مانده و زیر بار ظلم و بیسوادی و درگیر انوع ناآگاهی هاست. وی چنین میگوید:
"اگر می خوانم، می جویم، می یابم، و می گویم، انگیزه ام دردی است که ریشه در جانم دارد، و اگر از این همه، سربتابم، درد با جان یکی شده، خواهدم کشت. بیماری مرگ آوری هست که به تاریخ و فرهنگ و مذهب و مردممان، هجوم آورده است، و یک لحظه غفلت، همه چیز را نابود خواهد کرد. این است که آرام نمی یابم، چرا که درد شدیدتر از آن است که فرصت آرامشی بدهد. و بیماران، به مرگ نزدیک تر از آن که بتوان به خوش آیند و بدآیند دیگران اندیشید"
در سخرانی ها و تالیفات وی میتوان چنین برداشت نمود که وقتی شریعتی به طرف موضوعات اسلامی کشیده میشود آن موضوعات اسلامی را به عنوان یک فرهنگ و تاثیر آنان بر جامعه تحلیل میکند پس مطمنا سوالات و نظرات وی در باب دین و مذهب ،ویژه ی خودش است و با سوالاتی که یک فقیه و روحانی مطرح میکند تفاوت دارد البته این تفاوت به معنای تمیز قائل شدن بین اسلام شریعتی و اسلام یک فقیه نیست و دکتر شریعتی در مبانی دینی و اسلامی مخصوصا مبانی تشیع علوی به دنبال یک نظریه و ایدئولوژی مناسب است که بتوان به وسیله ی آن دین را از خرافات و برخی نگاه های سنتی گرا جدا کرده و یک روش فکری خوب ارائه دهد.
در مقابل موضع گیری های دکتر شریعتی در مقابل روحانیت برخی افراد به دو صورت برخود میکنند عده ای تحت تاثیر نظرات منفی دکتر به روحانیت قرار میگیرند و عده ای دیگر نیز که علاقمند به روحانیت هستند در مواجهه با چنین سخنانی گمان میکنند که شریعتی ضد روحانیت است،در حالی که مطلب به این سادگی نیست!
گاهی شریعتی معتقد بود که روحانیت شیعه به ویژه بعد از تشکیل دولت به ظاهر شیعه صفویان،تبدیل به یک نهاد و سازمان سیاسی شده است که دین را ابزار وصول به اهداف دنیوی خود نموده اند.
برای نمونه دو سخن متفاوت و متضاد از دکتر شریعتی در مورد روحانیت بیان میکنیم که در مورد اول به طور غیر مستقیم به شدت روحانیت را نقد نموده و مورد دوم با روحانیت یک برخورد بسیار خوب داشته است:
" خداوند اراده كرده است كه دين خويش را از دست دكانداران و دين‌فروشان حرفه‌اي نجات دهد و اسلام را از انحصار نسل فرسوده و منحط و عوام و عقب مانده روبه زوال درآورد و در زمان طرح كند. و بر وجدان زنده و بيدار و مغز آگاه و دانشمند اين نسل عرضه كند و ايمان را از مرداب گنديده و راكد افكار پوسيده و كتاب‌هاي پوسيده و قالب‌هاي پوسيده بيرون آورد. "
"علمای و روحانیون شيعه در طول هزار سال تاريخ اسلام همواره مشعلدار قيام عليه ظلم و پاسدار جنبش عدالتخواهي و آزادي اجتماعي و فكري و رهبري علم و تقوا در حكومت و مبارزه مستمر عليه نظام‌هاي استبدادي و اشرافي خلافت و حكومت‌هاي دست‌نشانده يا وارث خلافت ظلم و غصب بوده‌اند و پيشاپيش همه نهضت‌های توده‌هاي محروم و تسليم‌ناپذير بوده اند"
در آثارهای دکتر شریعتی که در سالیان مختلف بیان شده است چنین تناقض هایی که یکبار روحانیت را به شدت مورد نقادی قرار میدهد و در موارد دیگری از روحانیت تمجید و تکریم میکند،فراوان مشاهده میشود.اما دلیل این همه تناقض گویی ها چیست؟
نمیتوان علت حتمی و کاملا صحیحی را بیان نمود اما با بررسی آثار وی میتوان احتمالاتی را فقط در حد یک فرضیه بیان نمود که بصورت سرخط بیان میکنیم و در یادداشت های بعد تشریح خواهیم نمود.
احتمال اول: تقیه کردن-احتمال دوم: تمایز قائل شدن بین روحانیت اصلی و غیر اصلی
احتمال سوم: اختلاف وی با مرحوم پدرش-احتمال چهارم: تحول دیدگاه
در نامه ای که وی به همسرش مینویسد اشاره به برخی روحانیون چنین میگوید که:
"به طوري كه امروز تهديد مي‌كنند كه با يك فتوا كارت را مي‌سازيم و فردا مي‌بيني رفته‌اند و فتوا را گرفته‌اند و آورده‌اند"
پس احتمال میرود که ایشان به دلایل بالا که بیان شد در مورد روحانیت گفته های متناقضی دارد اما نباید فراموش شود که تمجید و تکریم وی از روحانیت بیشتر از نقادی های وی به این قشر است دکتر شریعتی نه تنها مخالف دین و روحانیت نبود بلکه یکی از مدافعان اصلی دین و روحانیت بود.قابل پذیرش است که وی در برداشت های خود از مقوله ی دین و تحلیل روحانیت اشتباهاتی داشتند اما چون ایشان یک شخصیت دلسوز و انقلابی و دینمداری بود در اواخر عمرش وصیت نمود تا یکی از علمای راستین و فرزندان برجسته مکتب اهل بیت ع مسئولیت اصلاح آثار وی را بپذیرد وصی دکتر ، استاد گرانقدر محمدرضا حکیمی(علامه حکیمی حفظه الله ) بودند.
پس میتوان نتیجه گرفت که دکتر شریعتی منتقد روحانیت بود نه منکر آن به عبارت دیگر ایشان معتقد منتقد بود،نه روحانیت بدون عیب است نه مرحوم دکتر شریعتی ضد روحانیت!
مرحوم شریعتی در مطلبی چنین میگوید" من براي آينده اين نهضت فکري، براي بيداري مردم و احياي روح حقيقي اسلام و برانگيختن روح معترض و عدالت خواه شيعه علوي و رستگاري جامعه، به طلاب بيشتر از شما اميد بسته ام، چون عمر روشنفکري شما کوتاه است... اما اين طلبه است که عمر مسئوليت اجتماعي اش با عمر حياتش يکي است و تا مرگ، مسئول افکار و سرنوشت مردم مي ماند. اگر طلبه بيدار شود و طلبه بيدار شده است"
دکتر شریعتی به دنبال یک تحول اساسی،عقلی،علمی و کاربردی در حوزه های علمیه بود به نحوی که روحانیون در آمده و بر آمده از این دستگاه عریض و طویل دینی بتوانند موجبات تغییرات ریشه ای در اخلاق نسل کنونی و نسلهای بعدی، حداقل شیعیان، را بوجود آورند و اگر بشود، جهان اسلام را متحول سازند. از اینرو بی پروا با آنچه که مانع و سد راه می دانست برخورد می کرد و به نقد می کشید.
بهتر است که نکات مثبت شریعتی در مورد روحانیت را مقدم بر نظرات منفی وی ببینیم و بازخوانی اندیشه های شهید مطهری و دکتر شریعتی یک ضرورت معرفتی و نیاز حتمی فضای فرهنگی اجتماعی کشور است و همان طور که رهبر معظم انقلاب میفرماید:" شريعتي را در كنار مطهري مطالعه كنيم تركيبي از زيبايي‌هاي شريعتي را با بتون آرمه انديشه اسلامي مطهري به وجود بياوريم آن به نظر من همان مرحله نويني است كه نسل ما به آن نياز دارد"

اختلاف نظر میان شهید مطهری و دکتر شریعتی یک اختلاف حقوقی نبود که در یک مرجع رسمی مطرح شود،به بیان دیگر هر فردی که بخواهد در مورد موضوعی اظهار نظر کند ناگزیر باید از دانش و تخصص خود استفاده کند و آن مورد را از همان زاویه به بررسی مساله میپردازد میتوان چنین برداشت کرد که:
اولا اختلاف میان دکتر شریعتی و شهید مطهری یک امر کاملا طبیعی بوده است با توجه به سوابق تحصیلی آن دو بزرگوار و اگر چنین اختلافی مطرح نمود باید تعجب مینمود
دوما بحرانی شدن اختلافات آن دو عزیز زمانی بیشتر شد که تحت تاثیر حامیان خود و برخی سوء استفاده گران قرار گرفتند
سوما همان طور که بیان شد دکتر شریعتی در اواخر عمر شریفشان تا حدی از نظریات خود برگشتند و وصیت نمودند و....
استاد شهيد و مرحوم دکتر اختلاف بر سر مطامع و منافع نداشتند و امام خامنه ای (حفظه الله) میفرماید: "مرحوم شريعتي مريد آقاي مطهري بود، يعني مريد علمي و فکري آقاي مطهري بود و اين را من از مرحوم شريعتي شنيده بودم"
ناگفته نماند که دکتر شریعتی یک جنبه ی ادبی بسیار قوی داشتند که هم در کتب های وی و هم در سبک سخن گویی او وجود دارد یک اندیشه ی عرفانی و روح لطیف شاعرانه نیز به آثار وی زیبایی فکری بیشتری هدیه نموده است و علوم جامعه شناسی و تاریخ و ادبیات و خصوصا نگاه دینی و اسلامی وی باعث شده بود که فکر ایشان از یک برجستگی ویژه ی برخوردار باشد.
افرادی که به دنبال تفکر نیستند وقتی با اندیشه شریعتی برخورد مکینند انتظار دارند که پاسخ های سوالات خود را به طور کامل از زبان دکتر شریعتی بشنوند در صورتی که نباید چنین باشد که منتظرباشند دکتر شریعتی یک پکیج و دستورالعمل آماده بدهد و مرحوم شریعتی هم در یکی از سخرانی هایشان میگوید: "من در پی دادن یک جواب تستی و ارائه چند فرمول تند و تیز و طرح همه ی راه ها و بیراهه ها و تفسیر و تشریح یکایک آن ها برای مردم نیستم"
در شیوه ی اصلاحاتی دکتر شریعتی میتوان چنین برداشت نمود که اگر ما به دنبال یک اصلاحات در جامعه هستیم باید به این نکات توجه نمود که اصلاح و تحول را محور قرار بدهیم و قانون گرایی و شایسته سالاری را در جامعه پایدار کنیم و حتما در اصلاحات خویش رعایت ارزش های و اصول اسلام را فراموش نکنیم به عبارت دیگر هر اصلاحی و تحولی باید بر مبانی نظام اسلامی باشد اسلامی که در همه عرصه ها و موضوعات محور و سرتیتر اول میباشد.تحول و اصلاحات جامعه باید در همه ی موضوعات مربوط به زندگی و جامعه باشد نه فقط یک موضوع خاص.
نگارنده به جوانان هایی که همچون خویش نه انقلاب را درک کرده اند نه دفاع مقدس را ، پیشنهاد میکند برای رسیدن به یک تفکر آزاد و مستقل که هم بتوان با آن جامعه و هم دین را بررسی نمود باید حتما برای رسیدن به این اهداف مطالعه و تحقیق و پژوهش در آثار و نظریات شهید مطهری و دکتر شریعتی نمود!باید هر دوی این اندیشمندان بزرگ را باهم بررسی نمود تا به یک نتیجه ی مناسب رسید دکتر شریعتی و شهید مطهری دو بال برای رسیدن به آزادی تفکر و اندیشه هستند اگر فقط یک بال وجود داشته باشد مطمنا پرنده ی تفکر ما به مقصد نخواهد رسید!
مرحوم دکتر شریعتی زیبا میگوید: «روزی که “دانشجویان ما” در کنار “طلبۀ ما” و “استاد ما” در کنار “عالم ما” و “مؤمن ما” در کنار “روشنفکر ما” و “جوان ما” در کنار “پیر ما” و “متجدد ما” در کنار “متقدم ما” و “دختر ما” در کنار “مادرش” و “پسر ما” در کنار “پدرش” و همه در یک صف، در کنار خانۀ حضرت فاطمه س بایستیم، در مقابل همۀ توطئه هائی که علیه ما می شود خواهیم ایستاد. دعا کنید که آن روز زود برسد».
سخن پایانی:
"ای جوان آنان از فکر تو میترسند"
یکی از عواملی که دکتر شریعتی را خیلی زود از پا درآورد شاید همین نگرانی هایی بود که برای انتخاب های خودش داشت.
اگر بخواهیم اندیشه مستقل و صحیح داشته باشیم باید انتخاب کنیم پیش از آنکه برایمان انتخاب کنند
باید مسیری را جستجو نمود که "اندیشیدن را به ما بیاموزد نه اندیشه ها را"/ب1