مجید عوض فرد فارغ التحصیل انجمن خوشنویسان ایران و مدرس انجمن خوشنویسان برازجان است. او سال های زیادی در زمینه خوشنویسی فعالیت می کند. او در شاخه «شکسته نستعلیق» تخصص دارد و تاکنون نمایشگاه هایی نیز در این زمینه برگزار کرده است. علاقه مندی او به هنر آوانگارد باعث شده فعالیت ها و مطالعاتش در این زمینه متمرکز گردد. در این شماره با او درباره هنر مدرن در ایران، مدرنیته در خوشنویسی، نگارخانه در برازجان و ... گفتگو کرده ایم.

در سال های اخیر اقبال زیادی به هنر مدرن هم از سوی هنرمندان و هم مخاطبان شده است. این مسئله چه تاثیری بر گسترش هنر مدرن در ایران گذاشته است. آیا این یک تب فراگیر است که به زودی از بین می رود یا سرآغاز دوران جدیدی خواهد بود؟
سرآغاز نگاه نو و دیگرگونه به هنر و ادبیات هم زمان است با ایجاد تغییرات سیاسی اجتماعی در ایران. همان انقلاب مشروطه و اتفاقات سال های پیش از آن که باعث انقلاب شد. نیاز به تغییر در آن سال ها در همه ی عرصه ها احساس شده بود و این اتفاق افتاد. گر چه نهاد سنت از همان اتفاق اول در برابر آن تغییرات، قد علم کرد و تا هم اکنون هم مقاومت می کند و تخریب می کند اما مدرنیزاسیون هم چنان به راه خود ادامه می دهد.
و اما هنر مدرن در ایران؛ جوهره ی هنر، نگاه به جلوست. رسیدن به تجربه های تازه و منحصر به فرد. گر چه در کنار این تجربه های تازه؛ هنر محافظه کار، فاخر، مودب و پایبند به اصول هم چنان وجود دارد و مخاطب بسیاری هم دارد. اشکالی هم ندارد. اما این هنر نو و پیشرو است که بقای آینده ی هنر را تضمین می کند. مخاطب جوان خواستار جهان نو، هنر متفاوت را طلب می کند و هنرمندان جوان هم به این سمت و سو کشیده می شوند. اقبال به هنر مدرن در این سال ها از سوی جوانان تحصیل کرده و مطالعه کرده، یک اتفاق طبیعی است و برگشتی هم نیست. در این اقبال و دوران جدید از سال ها پیش اتفاق افتاده، بخصوص در هنر ایران.
بی شک هنرهای تجسمی در این مسیر پیشرو بوده است. با توجه به تاثیر بالای هنرهای تجسمی در این مسیر چه واکنشی می بایست از سوی دست اندر کاران هنری نشان داده شود. منظورم از دست اندر کاران سیاست گذاران، منتقدان و خود هنرمندان است
وقتی که پای دراز سیاست گذاران به میان می آید، نگاه ابزاری آن ها به هنر هم به همراه آن می آید. نهادهای رسمی معمولا نگاهی ممیزی و پیشگیرانه به هنر دارند. از نظر آن ها هنر هر چقدر سر به زیرتر باشد بهتر است. هنر مدرن و آوانگارد که سر به زیر نیست. این نوع هنر تمامی مناسبات کلیشه ای گذشته را بر هم می زند. سرکش است. زیر بار سفارش نمی رود. به ابزار تبدیل نمی شود. همین هنر خوشنویسی را نگاه کنید：
" ... هنر خوشنویسی در گذشته و در دنیای سنتی گرچه با تحول و نوآوری همراه بوده است اما به این هنر با نگاهی ابزاری برخورد می شده و اهداف خوشنویسی علاوه بر زیبایی بصری؛ آسانی، سرعت و سهولت نگارش و خوانایی آن بوده تا بتواند روند مراسلات و مکاتبات و امور دیوانی و تا حدودی نیز انتقال دانش و اطلاعات را سرعت و سهولت بخشد. اما در دوران ما به علت پیشرفت صنعت چاپ و یکدستی مکاتبات، این بعد عملکرد خوشنویسی به حداقل رسیده و در کنار آن جنبه های دیگر خطاطی که همان ساختار به عنوان یک واحد بصری که احساسات بصری متفاوتی را در مخاطب به وجود می آورد، اهمیت می یابد. چنانکه آیدین آغداشلو در این زمینه می نویسد："با برهم خوردن کفه ی تعادل میان متن و ساختار خوشنویسانه، ساختار عمده می شود و درپی آن آثاری انتزاعی به وجود می آید که در آن تنها از مدلول ها و شکل الفبای سنتی مورد توافق و ستایش استفاده می شود." …
نگاه نهادهای رسمی به هنر خوشنویسی نگاهی عهد بوقی است و با توجه به توان مالی بالای آن ها، آن نگاه غالب شده است بر این هنر. انجمن خوشنویسان ایران از آنجایی که به امکانات سیاست گذاران دولتی دست پیدا کند دقیقا در راستای خواست آن ها حرکت می کند و با پسوندها و پیشوندهای متعدد بر این هنر، شکلی سفارشی از این هنر را ارایه می دهد.
تمامی آثار دیگرگونه و فرمیک در عرصه ی خوشنویسی خارج از این نهادهای رسمی اتفاق می افتد. دیگر هنرها هم به همین صورت است. نگاه کنید به ادبیات، سینما، موسیقی و... اینجاست که وظیفه ی هنرمند مستقل تعریف می شود. هنرمندی که سفارش نمی پذیرد. هنر برای او مهمترین چیز است. با اینکه از دل جامعه سر بیرون می آورد اما دنباله رو نیست بلکه همراه می کند. سلیقه ی مخاطب را ارتقاء می دهد...
همان طور که استحضار دارید افزایش گالری و نگارخانه یکی از دستاورد های هنر مدرن هست. در ایران حرکت پر شتاب هنر مدرن چه تاثیری بر معماری و سازه های هنری مانند گالری و نگارخانه گذاشته است؟
خلق آثار هنری همیشه همراه انسان بوده است. انسان در دوران مختلف با انگیزه های متفاوتی دست به خلق چنین آثاری زده است. مسلما انگیزه ی انسان اولیه از خلق آثار هنری کارکرد متفاوتی نسبت دورانی همچون تمدن باستانی داشته است.در دوران تمدن باستانی است که آثار هنری به عنوان کالا مبادله و خرید و فروش می شده است.
این رابطه‌ی مالی به شکل سفارش اثر هنری به هنرمند توسط نهادهای قدرت مالی هم چون کلیسا و دربار از دوران باستان تا به امروز به جا مانده است و اتفاقا بخش مهمی از نقش گالری‌های معاصر میراث این رابطه‌ی تاریخی است.
تا پایان دوران رنسانس آثار هنری معمولا در تملک کلیسا و دربار بوده اند و این نهادها نقش به سزایی در خلق آثار ارزشمند هنری داشته اند. جنبش اصلاح دینی و پایان رنسانس و شکل گیری پروتستانیسم باعث برهم خوردن روابط موجود بین هنرمند و نهاد قدرت مالی شد. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای جنبش اصلاح دینی شکل‌گیری طبقه‌ی جدید بورژوازی بود. ماکس وبر در کتاب «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری» به رابطه‌ی پروتستانیسم و نقش آن در شکل‌گیری سرمایه‌داری جدید و طبقات جدید اجتماعی به خوبی اشاره می‌کند. طبقه ی بورژوا انحصار ثروت و دانش را به چالش کشید و بازیگران جدیدی را در کنار کلیسا و دربار به صحنه آورد. گرایش به خرید و سفارش کالای هنری از جمله رفتارهای این طبقه ی تازه به دوران رسیده بود که در نهایت سبب ایجاد تقاضای مضاعف آثار هنری شد. طیف گسترده ی مخاطب آثار هنری و گسست انحصار کلیسا و دربار در حوزه ی ثروت و دانش و بازتولید آن در طیف وسیع‌تری از طبقات اجتماعی باعث شکل گیری نهاد نوپایی با عنوان ''گالری'' شد.
آثار هنری از کاخ ها و کلیساهای مجلل به میان مردم آمد و بر دیوار خانه های معمولی نقش بست... با پرداختن به پیشینه ی گالری و کارکرد آن در جهان معاصر به حقیقتی تلخ پی می بریم که نیاز به این مکان فرنگی بعد از قرن ها هنوز در ولایت ما احساس نشده.
برای هنرمند شهرستانی گالری می تواند همه جا باشد. در ساختمانی مسکونی، پارکینگ، چادر، رختکن، کاروانسرا، حمام عمومی، پیاده رو و... بستگی به خلاقیت هنرمند دارد. قرار است که آنجا آثار هنرمندی به نمایش درآید. چند نفری بیایند و بروند. عکس العمل مخاطب دیده شود. گپی زده شود... همین. وقتی که همیشه دیر برسی همین می شود.
جنابعالی به عنوان خوشنویس بفرمایید هنر مدرن تا چه اندازه در خوشنویسی وارد شده است؟ به عبارتی دیگر خوشنویسی در سال های اخیر چقدر تحت تاثیر جنبش های مدرن قرار گرفته است؟
خوشنویسی بعضی وقت در سنتی ترین شکل خود نیز فضایی مدرن را تداعی می کند. کافی ست نگاهی دقیق به سیاه مشق های میرزا غلامرضا اصفهانی، خوشنویس دوره ی قاجار، بیندازیم. سیاه مشق یکی از ناب ترین گونه های خوشنویسی است که فرم در آن حرف اول را می زند. همجواری متناسب کشیده ها و دوایر، تکرار حروف و کلمات و ایجاد کمپوزیسیون مناسب و رعایت توازن در سیاهی و سفیدی و خلق فضاهای بکر و انتزاعی، بدون درنظر گرفتن کارکرد معنایی کلمات از خصوصیات عمده ی یک قطعه سیاه مشق می باشد. همه ی این خصوصیات بیانگر هنری بکر و مدرن می باشد. این اتفاق شاید ناخواسته افتاده باشد اما نشان از قابلیت تبدیل این هنر سنتی به هنری مدرن است. با طرح مبحث مدرنیته در عرصه های مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در ۱۵۰ سال اخیر در ایران و ورود نظریات مختلف فلسفی، هنری و ادبی از غرب و تاثیر این نظریات بر هنر و ادبیات ما موجب شکل گیری عصیان گونه ی متونی گردید که تحول و نوگرایی مشخصه ی اصلی آن متون بود و بینش جدیدی در عرصه ی فلسفه ی هنر و زیبایی شناختی به وجود آورد. هنر خوشنویسی نیز، گرچه بعدتر از بسیاری از هنرها چون ادبیات، موسیقی و نقاشی، از این قاعده مستثنا نبود. اوج تحول خوشنویسی در دوران بعد از انقلاب ۵۷ رخ داد. در این دوران، خوشنویسانی به عرصه ی این هنر پای نهادند که دغدغه ی اصلی آن ها ضمن پایبندی به قواعد کلاسیک خوشنویسی، نوآوری و نگاهی فرمیک به این هنر بود. شکل منحصر به فرد کلمات و حروف، بخصوص در نستعلیق، پای این هنر را به دیگر هنرهای تجسمی همچون نقاشی و حجم نیز باز کرد. "هیچ" مشهور پرویز تناولی از نمونه های بارز آن است. هنرمند هوشیار خوشنویس پی برده است که قابلیت فرمیک حروف و کلمات می تواند این هنر را در کنار مدرن ترین آثار تجسمی قرار دهد. خوشبختانه این اتفاق افتاده است. اجرای شیوه های نوین خوشنویسی با تکنیک های مدرن توسط اساتید این هنر علاقه مندان فراوانی را در سطح جهان به سوی خود کشانده است و معمولا هم این آثار در کنار دیگر آثار مدرن تجسمی در مزایده های جهانی با قیمت های بسیار بالا به فروش می رسند...
دشتستان به عنوان قطب هنرهای تجسمی استان در این سال ها چه وضعیتی داشته است؟ نبود محل برگزاری نمایشگاه های آثار هنری مانند گالری چقدر در مسير رشد هنرهای تجسمی در دشتستان مانع ایجاد کرده است؟
معمولا انجمن هنرهای تجسمی با امکانات کم در این سال ها فعالیت ها و نمایشگاه هایی را برگزار کرده است. هنرمندان هنرهای تجسمی نیز به صورت مستقل آثار خود را به نمایش گذاشته اند و در استان و کشور نیز حرف های زیادی برای گفتن دارند و مقام های متعددی کسب کرده اند.
وضعیت انجمن خوشنویسان کمی متفاوت است. گرچه هنرمندان خوشنویس در جشنواره های استانی و کشوری انجمن هنرهای تجسمی در گرایش های مختلف خوشنویسی که زیرمجموعه ی دیگر هنرهای تجسمی است می توانند شرکت کنند اما در برنامه های انجمن خوشنویسان ایران جشنواره هایی به آن شکل، تعریف نشده است ولی در طول سال از هنرجویان دوره های مختلف به صورت سراسری آزمون هایی گرفته می شود و به کسانی که در این آزمون ها قبول می شوند مدرک آن دوره داده می شود. فعالیت انجمن خوشنویسان برازجان در این سال ها به برگزاری کلاس و امتحانات محدود شده است. اگر نمایشگاهی هم بوده خارج از برازجان برگزار شده است. دلیل اصلی آن هم نبود گالری می باشد. نبود گالری در برازجان باعث شده توانمندی هنرمندان خوشنویس در این شهر به نمایش درنیاید در صورتی که این هنرمندان قابلیت های بالایی در هنر خوشنویسی دارند.
وجود گالری ها و نگارخانه ها به عنوان محل عرضه آثار هنری چه تاثیری بر روند حرکت هنری خواهد گذاشت؟ در استان ما شرایط در این مورد چگونه است؟
در برازجان هنرمند خوشنویس و تجسمی و عکاس سال هاست که حسرت داشتن گالری را به دل دارند. به غیر از بوشهر، در بقیه ی شهرستان ها وضعیت به همین شکل است. در مسخره ترین شرایط دست به برگزاری نمایشگاه زدیم و دلخوش به روزی که اتفاقی بیافتد. این روزها با باز شدن نسبی فضای فرهنگی، هنری و امیدواری به وجود آمده وقتی به فکر برگزاری نمایشگاه می افتیم و یا جشنواره ی منطقه ای و یا دعوت از هنرمندی مطرح و نمایش آثار آن هنرمند، آن وقت است که نبود گالری خودنمایی می کند و فکر آن برنامه ها بیهوده به نظر می رسد. با همه ی مشکلات پیش رو باز امیدواریم که این اتفاق خوب بیفتد و هنرمند برازجانی بدون هیچ دغدغه ای آثارش را در مکانی آبرومندانه به نمایش بگذارد...

گفتگو از: قاسم تنگسیرنژاد