رضا نکیسا

چکیده:
    این نوشتار با هدف بازخوانی متفاوت از اندیشه‌های سیاسی نیکولو ماکیاوللی، به‌ویژه در کتاب «شهریار»، تدوین شده است. برخلاف برداشت‌های رایج که وی را بنیان‌گذار مکتب «ماکیاوللیسم» (به معنای بی‌اخلاقی) می‌دانند، این جستار بر این فرض استوار است که ماکیاوللی با تفکیک میان «اخلاق فردی» و «اخلاق سیاسی»، در پی تقدس‌زدایی از قدرت و مشاهده‌ی سیاست به مثابه یک واقعیتِ عریان بود. نویسنده با بررسی پیوند میان زیست‌جهانِ ماکیاوللی و نوآوری‌های ساختارشکنانه‌ی او، استدلال می‌کند که وی نه مرید شیطان، بلکه راهنمایی برای بشر در درک ماهیتِ واقعی قدرت است.

مقدمه:
 نیکولو ماکیاوللی، فیلسوف و اندیشمند سیاسی قرن پانزدهم و شانزدهم میلادی، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌ها در عرصه فلسفه سیاسی است؛ او که حکومت‌ها را بر دو گونه‌ی «جمهوری» و «پادشاهی» تمیز می‌دهد، نقطه‌ی عطفی در تاریخ اندیشه سیاسی پدید آورد. ماکیاوللی با نگارش کتاب «شهریار» در اوایل قرن شانزدهم، رویدادی را رقم زد که بسیاری آن را آغاز «تقدس‌زدایی از قدرت» می‌دانند.
او بنیان‌گذار مکتبی است که به‌واسطه‌ی برداشت‌های نادرست و قرائتی سوء از اندیشه‌هایش، تا به امروز با نام «ماکیاوللیسم» شناخته می‌شود. این نوشتار بر آن است تا با نگاهی متفاوت، افکار و اندیشه‌های سیاسی او را بر مبنای کتاب «شهریار» بازخوانی کند؛ بازخوانی‌ای که از روایت‌های رایج فاصله می‌گیرد. هدف این جستار، ارائه نگرشی است که او را نه مریدِ شیطان، بلکه راهنمایی برای بشر می‌بیند.
نگارنده بر این باور است که برای درک بنیادینِ تفکرات ماکیاوللی، بایستی فضای حاکم بر اندیشه سیاسی پیش از او، عصر زیستن وی و نوآوری‌های ساختارشکنانه‌ی او را مورد بررسی قرار داد. از منظر سیاست‌شناسان مدرن، ماکیاوللی نخستین کاونده‌ی ماهیتِ قدرت و پیشرو در اندیشه‌ی علمی در این حوزه است؛ آنجا که دیگران تنها به جلوه‌گرانِ صحنه می‌نگریستند، وی چشم به «پشت‌صحنه» دوخته بود تا انگیزه‌های نهانیِ رخدادها را جست‌وجو کند و از «نهانِ کار» آگاه شود. ماکیاوللی بخش بزرگی از عمر خود را در مسیر سیاست‌مداری و کارسازی سیاسی سپری کرد؛ از مأموریت‌های دیپلماتیک و سامان‌دهی به سپاه فلورانس تا حضور در لشکرکشی‌ها؛ اما در تمامی این آزمون‌ها، همواره در پی آن بود که از واقعیت‌های عریانِ قدرت، درسی بنیادین بیاموزد.
هدف این نوشتار آن است که نشان دهد ماکیاوللی، در عین آنکه از جنبه‌های گوناگون فرزند روزگار خویش بود و اندیشه‌هایش بازتابی از چالش‌های دوران خویش به‌شمار می‌رفت، با رویکردی فراتر از زمانه‌ی خود گام برداشت. هیاهویی که در پیرامون وی برپا شده و بازخوانی‌های بی‌شمار نوشته‌هایش در هر سده، حکایت از آن دارد که در پسِ آموزه‌های سیاسی او و چالش‌های مربوط به پیوند میان «اخلاق و سیاست»، بینشی ژرف‌تر و پولادین‌تر نهفته است. این بینش، برای نخستین‌بار، رفتار سیاسی را در پهنه‌ی واقعیت و نمودِ بی‌پرده‌ی آن می‌نگرد؛ چرا که او بر آن بود تا سیاست را همان‌گونه که «هست» مشاهده کند، نه آن‌گونه که آرمان‌های اخلاقی و رویاپردازی‌های سیاسی، آن را به تصویر می‌کشند.

بر خلاف باور عامه،  می‌توان تأکید کرد که توصیه‌های ماکیاوللی به حاکمان، بیش از آنکه بازتاب اندیشه‌های شخصی او باشد، انعکاسِ رفتارهای آنان در عرصه حکمرانی است. در همین راستا، می‌توان به نامه‌ای که در صفحات آغازین کتاب «شهریار» آمده است، نیز استناد کرد:
 «از نیکولو ماکیاوللی به عالی‌جناب لورنتسو مدیچی: من بر آنم که برای نمایاندن ارادت خویش به شما، سرور ارجمند، چیزی بدان پیشگاه فراز آورم؛ و در میان تمامی دارایی‌های خود، چیزی ارجمندتر و ارزشمندتر از آن توشه‌ی معرفتی نیافته‌ام که درباره‌ی کردار مردان بزرگ اندوخته‌ام؛ معرفتی که دستاوردِ آشنایی دیرینه‌ی من با کار روزگار و پژوهش پیوسته‌ی من در آثار دوران باستان است. فشرده‌ی این همه را پس از باریک‌اندیشی‌ها و موشکافی‌های بسیار، در دفتری کوچک گرد آورده‌ام که اکنون به پیشگاه عالی عرضه می‌دارم.» نویسنده معتقد است، نامه مذکور بیشتر از اینکه موید ارادت ماکیاوللی به مدیچی باشد؛  به عریان سازی روح قدرت و مناسبات حاکم برآن پرداخته است.
ادامه این سطور نگاهی است به تاثیرات اندیشه های این فیلسوف بزرگ بر تقدس زدایی از قدرت و آنچه ماکیاوللی می خواست بدان دست یابد:
۱.    شکستن پیوند میان «اخلاق دینی» و «سیاست»:
- پیش از ماکیاوللی، سنت غالب در اندیشه سیاسی (به‌ویژه در تفکر قرون‌وسطایی و تحت تأثیر کلیسا) بر این پایه استوار بود که سیاست، زیرمجموعه‌ای از اخلاق و شریعت است. در آن نگاه، «شهریارِ خوب» کسی بود که از فضایل مسیحی (مانند بخشش، صداقت و پارسایی) برخوردار باشد.

اما ماکیاوللی با واقع‌گرایی بی‌رحمانه‌ی خود، این پیوند را گسست و استدلال کرد که سیاست، منطق خاص خود را دارد؛ هدف سیاست، بقای دولت و حفظ امنیت است، نه رستگاریِ روح.
- تمایز میان اخلاق فردی و اخلاق سیاسی، او پیشنهاد داد که شهریار نباید لزوماً «خوب» باشد، بلکه باید بداند چه زمانی «خوب نباشد». این بدان معناست که قدرت دیگر ناشی از فیض الهی یا تبعیت از دستورات کلیسا نیست، بلکه یک «تکنیک» و «مهارتِ» زمینی برای مدیریت جامعه است.
۲. قدرت به مثابه یک ابزار زمینی (سکولاریزاسیون قدرت): ماکیاوللی با تعریف قدرت به عنوان ابزاری در دستِ شهریار (انسان)، آن را از آسمان به زمین آورد و دیگر پادشاه را «سایه‌ی خدا» یا «فرستاده‌ی او» نمی‌دانست:
- تقلیلِ قدسیت: تا پیش از او، قدرت تا حد زیادی با مفاهیمی نظیر «لطف الهی» یا «هدیه‌ی آسمانی» گره خورده بود. ماکیاوللی با تحلیل مکانیسم‌های واقعیِ کسب و حفظ قدرت (مانند ترس، حیله‌گری و نیروی نظامی)، قدرت را به پدیده‌ای کاملاً انسانی، غریزی و قابل مطالعه و نقد تبدیل کرد.
- شهریار به مثابه معمار: از نظر ماکیاوللی، شهریار کسی است که با بهره‌گیری از توانایی، دلیری و هوشمندی، بر سرنوشت یا شانس غلبه می‌کند. در اینجا، سرنوشتِ یک ملت دیگر در دست تقدیر الهی نیست، بلکه در دستانِ انسانی کارآمد (برای رسیدن به سعادت دنیوی) یا انسانی ناکارآمد (برای تباهی جامعه) قرار دارد.
۳. تقدس‌زدایی از ابزارهای قدرت: ماکیاوللی با صراحت، تقدسِ ابزارهای حکومتی را نیز زیر سؤال برد. او برای نخستین‌بار به‌جای ستایشِ اخلاقیِ حاکم، به «کارایی» او نگریست و نشان داد که قدرت، ماهیتی خنثی دارد، ابزاری است که می‌تواند برای اهداف گوناگون (از خیر عمومی تا استبداد شخصی) به کار رود. به همین منظور وقتی قدرت به «ابزار» تبدیل شد، خودبه‌خود از آن «هاله قدسی» که آن را غیرقابل نقد و فرابشری می‌کرد، تهی می شود.
۴. تأثیرات بلندمدت ظهور رئالیسم (واقع‌گرایی) سیاسی، تأثیر ماکیاوللی بر فرآیند تقدس‌زدایی از قدرت را می‌توان در سه جریان اصلی مشاهده کرد:
الف. ظهور دولت-ملت‌های مدرن: نگاه ماکیاوللی به ماهیت قدرت، سنگ‌بنای تشکیل دولت‌های مدرن شد؛ دولت‌هایی که در آن‌ها، «منافع ملی» بر هر امر دیگری مقدم و اولویت دارد.
ب. سیاست به مثابه یک علم: ماکیاوللی با تفکیک میان «آنچه هست» و «آنچه باید باشد»، راه را برای علم سیاست مدرن گشود. او نشان داد که تحلیل بی‌طرفانه و عاری از پیش‌فرض‌های اخلاقیِ قدرت، بزرگ‌ترین دشمن اسطوره‌سازی و تقدس‌بخشی به حاکمان است.
ج. عاملیت و سوژگی انسان: با تأکید بر اینکه انسان‌ها خود سازندگان سرنوشت سیاسی خویش هستند، ماکیاوللی بذر نظریات بعدی، از جمله نظریات «قرارداد اجتماعی» (مانند اندیشه‌های هابز، روسو ودیگران) را کاشت. در این پارادایم، مشروعیت قدرت دیگر نه از بالا از طرف خدا )، بلکه از پایین و بوسیله مردم و قرارداد اجتماعی) تأمین می‌شود.
به اعتقاد نگارنده؛‌ بر اساس آنچه گفته شد می توان نتیجه گرفت، در نهایت، ماکیاوللی با کتاب "شهریار"، پرده از چهره‌ی واقعی سیاست برداشت. او قدرت را از حصار «مقدسات» رها کرد و به «عرصه عمومی و انسانی» بازگرداند. از این منظر، او تنها یک نظریه‌پرداز نبود، بلکه یک «تقدس‌زدا» بود که به نسل‌های بعدی آموخت؛ برای شناخت قدرت، نباید صرفاً به متون مقدس چشم دوخت، بلکه باید به رفتار واقعی حاکمان و لایه های پنهانِ سیاست نیز نگریست و نسبت به آنچه گفته می شود تنفکری انتقادی داشت.