رضا نکیسا

مفهوم «قفس هنجارها» موضوعی است که عجم‌اوغلو و رابینسون در کتاب «راه باریک آزادی» به آن پرداخته‌اند؛ شرایطی که در آن، آزادی‌های بنیادین انسان، حتی بدون دخالت مستقیم قدرت سیاسی، با تهدید مواجه می‌شوند. نویسندگان این کتاب با اشاره به محدودیت‌ها و هنجارهایی که جوامع برای خود تولید می‌کنند، آن‌ها را یکی از عوامل قدرتمند در کنترل آزادی‌های فردی و اجتماعی می‌دانند.

هنگامی که سخن از آزادی به میان می‌آید، ذهن‌ها ناخودآگاه به سوی قدرت سیاسی معطوف می‌شود. البته این ذهنیت نادرست نیست؛ چرا که هیچ جامعه‌ای بدون محدود کردن قدرت دولت به آزادی دست نیافته است و میان «آزادی» و قدرتِ «لویاتان»، رابطه‌ای مستقیم و تنگاتنگ وجود دارد. نویسندگان «راه باریک آزادی» بر این باورند که قدرت استبدادی، فرصت‌ها، انگیزه‌ها و توانِ اثرگذاری مردم را از بین می‌برد. از نظر آنان، نوآوری منوط به خلاقیت است و خلاقیت نیز به‌شدت محتاج آزادی؛ زیرا وقتی گروهی خاص بر جامعه مسلط شوند، فرصت‌ها دیگر در اختیار همگان قرار نمی‌گیرد.

عجم‌اوغلو و رابینسون معتقدند «رشد استثماری»، رشدی محدود است که نمی‌تواند مبنای شکوفایی پایدار و بلندمدت باشد؛ به همین دلیل، میوه‌های رشد استبدادی در نهایت خشک خواهند شد. اما در این میان، «قفس هنجارها» چه نقشی ایفا می‌کند؟

نویسندگان بر سه نکته کلیدی تأکید دارند:

۱. دولت، تنها «لویاتان» نیست
تصور سنتی ما از دشمنِ آزادی، معمولاً «دولت سرکوبگر» یا همان «لویاتان» است. اما نویسندگان کتاب معتقدند اگر جامعه‌ای فاقد سازماندهی و پویایی درونی باشد، حتی با محدود کردن دولت نیز به آزادی دست نخواهد یافت؛ چرا که در این صورت، هنجارهای اجتماعیِ سرکوبگر جایگزین دولت می‌شوند.

«قفس هنجارها» همان سنت‌ها، رسوم، فشارهای جمعی و کلیشه‌هایی هستند که فرد را از درون محدود می‌کنند. در جوامعی که این قفس‌ها تنگ هستند، «نظارت اجتماعی» به اندازه «نظارت پلیسی»، آزادی را خفه می‌کند.

۲. چرا رشد استثماری ناپایدار است؟
تحلیل اقتصادی کتاب بر این نکته استوار است که چرا میوه‌های رشد استبدادی «خشک می‌شوند»؟ پاسخ در نبودِ «تخریب خلاق» (Creative Destruction) نهفته است. نوآوری نیازمند ریسک‌پذیری و آزادی برای «تخریبِ» وضعیت موجود (شیوه‌های قدیمی تولید و توزیع) است. وقتی گروهی کوچک (نخبه‌گان استثمارگر) قدرت را در دست دارند، از تغییر وحشت دارند؛ زیرا هر نوآوری جدید می‌تواند جایگاه آن‌ها را به چالش بکشد. از این رو، آن‌ها ممکن است در مقطعی کوتاه رشد کنند (مانند اتحاد جماهیر شوروی در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۶۰ میلادی)، اما چون راه را بر خلاقیتِ آزاد بسته‌اند، موتور محرک رشد پس از مدتی از کار می‌افتد.

۳. «راه باریک» کجاست؟
استعاره اصلی کتاب همین است: آزادی نه در «نبودِ دولت» (آشوب) است و نه در «تسلطِ مطلقِ دولت» (استبداد)؛ بلکه آزادی در «راه باریک» قرار دارد. این راه باریک جایی است که در آن:
- دولت مقتدر وجود دارد (برای برقراری نظم و اجرای قانون).
- جامعه مقتدر نیز وجود دارد (برای کنترل کردنِ همان دولت).

«قفس هنجارها» دقیقاً همان نقطه‌ای است که در آن، «جامعه» به جای آنکه به دنبال محدود کردن دولت باشد، به سرکوبِ اعضای خود روی می‌آورد. وقتی هنجارها مانع تفاوت، پرسشگری و نوآوری شوند، جامعه تضعیف می‌شود؛ و جامعه‌ای که ضعیف باشد، نمی‌تواند در برابر دولت بایستد و او را در «راه باریک» نگه دارد.

در نتیجه، آنچه تحت عنوان «قفس هنجارها» مطرح شد، بازگشت به این پرسش بنیادین است: آیا جامعه‌ای که خود را در بند هنجارهای سخت‌گیرانه اسیر کرده است، شایستگیِ داشتن آزادی سیاسی را دارد؟ عجم‌اوغلو و رابینسون پاسخ می‌دهند که تغییر این هنجارها بدون وجود یک «نیروی اجتماعیِ بسیج‌شده» ممکن نیست. آزادی در راه باریک، نیازمند شهروندانی است که همزمان با نقدِ ساختار قدرت، در حال نقد و بازسازیِ هنجارهای محدودکننده‌ی خود نیز باشند.