احمد خواجه حسنی

"توماس مان" تعریف جالبی از نویسنده دارد (نویسنده  کسی است که نوشتن برایش نسبت به دیگران سخت‌تر است)! برای این که عمق راهبردی این تعریف را درک کنید، باید برای مدّتی در جامعه ی سیاست زده و دو قطبی امروزی که رنجور از ضعف مفرط سواد رسانه ایِ منبعث از فقرِ فرهنگ مطالعه و کتاب خوانی و برآیندی از سوء سیاست گذاری هاست ، زیست جهان نویسنده گی را تجربه کرده تا با مخاطرات احتمالی و تبعات بالقوه ی این حرفه نایل آئید و دریابید که چرا نویسنده گان در چشم نانويسنده گان مظنون اند!.
در رخ داد و برون داد این سوء تبعاتِ، یک دلیل عمده وجود دارد ، این که براساس محدودیت های ذهنی و عدم تفکر تأخیری ، انگاره های ذهنی منجر به بروز خطاهای شناختی می گردد و ما از این ناحیه به شدّت آسیب پذیریم به همین خاطر است که با گذشت بالغ بر یک صد سال از این گفته "طالبوف" که: « عجیب است که ایرانیان برای آزادی عقاید جنگ می کنند، ولی هیچ کس به عقیده دیگری وقعی نمی گذارد. سهل است، اگر کسی اظهار رأی و عقیده نماید، متهم، مستبد، واجب القتل و خودپسند است»،  کماکان در زمانه خود نیز آن را پر تکرار و قابل تأمل می بینیم. وقتی که انگاره های ذهنی [۱] براساس شناخت اجتماعی [۲] شکل می گیرد، بنابراین خطاهای شناختی متعددی ذهن انسان را اسیر قضاوت های نابه جا و تحلیل های نابخردانه می کند و همین خطاهای شناختی ذهنی است که برخی از ما را به دیکتاتورهای کوچکی تبدیل کرده که به خودمان اجازه می دهیم بدون شناخت حداقلی از نویسنده، هر گونه نقدی را نسبت به ایشان روا داریم و به همین علّت است که "امیر حسین آریان پور" مرقوم داشتند؛  برخی ناقدان هم چون دیکتاتورهای کوچکی هستند که به خود اجازه می دهند که مفاد هر اثری را با تعصّبات و تمایلات شخصی و گرایشات سیاسی خود بسنجند در حالی که به اغلب احتمال از درک معنا و مفهوم آن اثر عاجز و درمانده اند ؟
"ژیل دلوز" در کتاب مفهوم چیست، آورده اند که، مفهوم یک آجر است که می توان از آن برای ساختن دادگاه عقل استفاده کرد یا می توان آن را از طریق پنجره پرتاب کرد! در این راستا ، مادامی که بزرگانی چون "ژیژک" ، "دريدا" و "فوكو" تعبيرْ ، مفهومْ و معنایِ متن را منحصر به دال‌های موجود در متن نمی دانند، بلكه مستلزم شناخت حداقلی از نویسنده و ایضاً عواملی چون تاريخ، سياست، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی را در درک معنای متن دخيل می بینند یا وقتی "دريدا" به این باور رسیده که انسان به نقطه‌ ی پايانیِ تعبير يك متن نميی رسد ، چطور اغلب ما که مطالعه ی کافی نداریم و برداشت، تحلیل‌ها و گفتگوهای مان بر اساس حوزه ی شنیداری‌ است! یا در خوش بینانه ترین حالت از پرسه در شبکه های اجتماعی صورت بندی می شود! تنها با تکیه بر پیش فرض های ذهنیِ خود به قضاوت نشسته و نویسنده ی یک متن یا گوینده ی یک سخن را بی پروا به باد انتقاد می گیریم؟
بی گفتگوست، محدودیت های ذهنی با تصمیم گیری سریع یا قضاوت ها و استفاده از حداقل تلاش ذهنی قابل تشخیص است (جزوه درسی رضا عاملی) چرا که توانایی افراد در پردازش اطلاعات محدود است یا ممکن است افراد تمایلی به تلاش ذهنی زیادی برای فکر کردن در مورد چیزی نداشته باشند! در واقع ترازوی ذهنی برخی افراد ، نوشته ها و گفته ها را حسبِ ذهنیت خود، به خوب یا بد طبقه بندی کرده و بسته به موضوع گاهاً با علایق و سلایق سیاسی می‌سنجند، بدیهی است که در پشت این سنجش، خطاهای شناختی ذهنی نهفته است و اصولاً یکی از کارکردهای اصلی مغز، همین طبقه‌بندی است، طبقه بندی بر اساس پیش انگاره های ذهنی دخیل بر هیجانات و احساسات پیرامونی! در حالی که قضاوت انسان های بالغ و عاقل بر اساس تحلیل است نه احساسات و هیجانات و این گونه است که قالب های فکری گاه از واقعیت فاصله می گیرند و زمینه های پیش داوری و متعاقباً انتقاد را فراهم می کنند...

لاجرم، زیستن در جامعه ی آپولیتیسم و دو قطبی باعث شده، منطق "دو انگاری متضاد"حاکم گردد و  شعار "ما"، هم واره "یا این یا آن"  باشد!  و "هم این و هم آن" در وادی گفتمان ما جایی نداشته، از نظر ما یا باید زنگی زنگ بود یا رومی روم! فضایی مابین این دو را متصوّر نیستیم. یا باید خودی بود یا دیگری، یا باید "از ما" بود، یا "بر ما"، یا باید سرود حزبی ما را سر داد یا نغمه سرای حزب شیطان شد!!! اندر حکایت معایب و مضرّات انسداد فکری، همواره اسیر دیو افراط و تفریط هستیم ، از این رو همیشه از منظری سیاه و سفید به پدیده ها نظر داشته و آدمیان و اندیشه های شان را صرفاً در قالب های تنگ و باریک پیشافرض و پیشاتجربه های خود، مورد تحلیل قرار می دهیم ، و بسیاری از این ها به دلیل اختلاف نگرش های سیاسی است که هم واره بر این تمنا بوده ایم که وقایع آن گونه که چهارچوب های گفتمانی اش خوشایند منظومه فکری ما تجویز می کند، رخ بنمایند. [محمدرضا تاجیک]

به نظر من برای این که در دام خطاهای شناختی ذهنی گیر نکنیم و درک درستی از برخی مسائل پیرامونی داشته باشیم، اتفاقاً بایستی با باز کردنِ مجراهای مختلف در ذهن، و مواجه ی آگاهانه و فعالانه و نقادانه با طرز تفکرات مختلف از انسداد مجراهای ذهنی جلوگیری کنیم کما اینکه اگر فقط به تماشای یک شبکه ی خاص یا مطالعه یک سری کتب با گرایشات سیاسی خاص یا استماع سخنرانی های خاص یا شرکت کردنِ مداوم در یک گروه سیاسی یا فکری یا مذهبیِ خاص، مبادرت ورزیم و به تعبیری ورودی‌های مغز را به روی تنوعات فکریِ عالَم مسدود کرده ایم و فقط یک مَجرا را برای طرز فکر خاصی باز گذاشته ایم ، با تداوم این روند به تدریج و چه‌ بسا ناخواسته و نادانسته، به یک رُباتِ برنامه‌ریزی شده توسط دیگران (به ویژه صاحبان زَر و زور) تبدیل خواهیم شد...

ما باید هم "این" باشیم و هم "آن" و این یعنی اعتدال، ما نیاز داریم به این که با پرهیز از افراط و تفریط و برقراری ارتباط آگاهانه و پایدار میان حیات ذهنی و حیات اجتماعی ، هر چه بیش تر از قضاوت های صفر و یکی و خوب یا بد و سیاه یا سفید فاصله بگیریم اگر قلم ران یا سخن رانی هست که سبب می شود ما جوری دیگر و به نوعی متفاوتِ جامعه پسند فکر کنیم، بایستی از این پدیده استقبال کرد هم چنان که "آلبر کامو" بر این عقیده بودند که نویسنده ی محبوب کسی است که درمورد آنچه مردم درباره ی آن فکر می‌کنند، می‌نویسد ولی نویسنده ی نابغه کسی است که از آن ها می‌خواهد که درمورد چیزهای متفاوتی به طرزی متفاوت فکر کنند، شاید به همین دلیل است که "شکسپیر" می نویسند وقتی نابغه ی حقیقی در جهان پیدا می‌شود، می‌توانید او را از این نشانه بشناسید: تمام ابلهان علیه‌اش متحد می‌شوند ...! (ابله به معنای کم خِرد)
امید دارم با یادگیری و تمرین مدارای اجتماعی به این توانایی برسیم که در مقابل عقاید و دیدگاه های متفاوت ، خویشتن دار باشیم و به هم دیگر احترام گذاریم و دعا کنیم برای همه آدم های جهان،  که خدا جای نان، عشق بدهد. چرا که اگر عشق بین مردم باشد، نان اضافه می آید‌‌‌...

پ ن:
۱_ انگاره های ذهنی مجموعه ای تعمیم یافته از دانش و تجربیات گذشته و حال هستند که ذهن ما را سامان دهی می کنند.
۲_ نحوه ی تفکر افراد درباره ی دیگران و جهان اجتماعی، شناخت اجتماعی است.