احمد خواجه حسنی

عباس عبدی روزنامه نگار و فعال سیاسی اجتماعی در مطلبی پیرامون تحلیل وقایع این روزها چنین مرقوم داشتند که "شاه بیش از همه در برابر انقلاب غافلگیر شد چون هیچ اعتقادی به عینیت نداشت و آن را مسخره هم می‌کرد"...

بر آن شدم تکمله ای بر یادداشت جناب مستطابش به رشته تحریر درآورم چرا که باورمندم خالی از فایده نیست در چله ی دوم انقلاب اسلامی، نسل جوان و نوجوان با ابعادی از زمامداری دودمان پهلوی بیشتر آشنا شوند با این توضیح که غالب نوشتار زیر برگرفته از کتاب سقوط شاه[۱] نوشته فریدون هویداست.

✓ اعمال شاه چنان بود که گویی جز در راه تخریب خود قدم بر نمی داشت.

✓ با توجه به پندار بافی و گزافه گویی های مندرج در کتاب به سوی تمدن بزرگ محمدرضا پهلوی، به صراحت می توان اذعان داشت که شاه از درک حقایق بسیار فاصله داشته و فاصله عمیقی مابین تفکر شاه و حقایق زندگی وجود داشت و واقعیتی را که شاه می دید با واقعیت موجود فرسنگها فاصله داشت.

✓ روش زمامداری شاه به گونه ای بود که اکثر تصمیم ها را شخصاً می گرفت و به همین خاطر چنان جوی به وجود آورده بود که هیچ کس حتی نزدیک ترین مشاورانش هم جرأت انتقاد از او را به خود نمی دادند، رفتار شاه چنان بود که هر روز بیشتر از پیش به سوی خودکامگی و بی اعتنایی نسبت به نصایح دیگران پیش می رفت.

✓ خفه کردن نویسندگان و اعمال سانسور به جای هر چیز سبب تحریص بیشتر جامعه در مورد آثار آنان می شد و روشن فکران نخبه را نیز به مرور در جهتی سوق می داد که سرانجام در صف مخالفین رژیم جا گرفتند.

✓ شاه نسبت به هر دیدگاهی غیر از آنچه خود می اندیشید بی تفاوت می ماند و با از بین بردن زمینه رقابت در تمام سطوح به روشن فکران، سیاست مداران، مطبوعات، وکلای مجلس و بالاخره به تمام مردم دهن بند زد.

✓ البته باید به این مسئله هم توجه داشت که در میان اطرافیان شاه واقعاً شخصی که بتواند راهنمایی او را به عهده بگیرد نیز دیده نمی شد، زیرا او در دوران صعود از نردبان قدرت تقریباً همه آنان را از اطراف خود پراکنده کرده بود.

✓ شاه در جریان مصاحبه هایش هر موقع فرصتی به دست می آورد تقصیر همه مشکلات مملکت را به گردن کمونیستها و آنارشیستها می انداخت.

✓ حقیقت غیر قابل انکار این بود که هزینه های تسلیحاتی سرسام آور شاه یکی از علل اساسی بروز مشکلات اقتصادی کشور بود و سرعت شتاب آلود سقوط رژیم شاه هیچ دلیلی جز آن نمی توانست داشه باشد.

✓ مسئله ای که به مراتب بیش از وضع نابسامان اقتصاد کشور مسبب قیام دسته جمعی علیه رژیم شد، جلوگیری شاه از مشارکت مردم برای تصمیم گیری در امور مملکت بود.

✓ همه کارهای مملکت به نظر دروغین و تصنعی می آمد و انحلال کلیه احزاب سیاسی و خلق رستاخیز به عنوان تنها حزب سیاسی کشور آخرین پرده از این نمایش حزن انگیز محسوب می شد.

✓ همانطور که دود بدون آتش پدید نمی آید بحران ایران هم ممکن نبود از مسائل داخل کشور سرچشمه نگرفته باشد، عوامل لازم برای سرنگونی سلطنت شاه نیز صرفاً از درون رشد کرده و به هم پیوسته بود، تمایل به گریز از حقایق هر دم در شاه افزایش می یافت از این رو همواره از واقعیاتی که در مملکت وجود داشت بیشتر فاصله می گرفت.

✓ شاه هر چه از حساسیت و توجهش به گفته های مردم و افکار عمومی کاسته می شد، به همان نسبت در دنیایی از اوهام و خیالات که برای خودش ساخته بود بیشتر فرو می رفت و به کسانی شباهت می یافت که دچار عقده خود بزرگ بینی شده بود، عدم توجه به واقعیتها و بی اعتنایی به افکار عمومی که معمولاً گریبان دیکتاتورها را می گیرد و یا با طولانی شدن دوران قدرت به سراغ سیاست مداران می آید.

✓ دیدگاه های شاه تا چند ماه قبل از سقوطش همواره به صورتی بود که گویی بین خود و حقیقت یک پرده آهنین کشیده باشد، او مسائل مملکت را صرفا از ورای یک دریچه محدود می نگریست و یا از طریق سخنان درباریان متملق و چاپلوس با رویدادهای کشور آشنا می شد ولی با این حال نمی توان گفت که دوری از واقعیت های فوق منحصر به شخص محمدرضا شاه بوده است چون اکثر کسانی که دوران زمامداریشان طولانی می شود در اواخر کار به همین حالت در می آیند و به جایی می رسند که دیگر قادر به تشخیص ظاهر و باطن قضایا نیستند و آنقدر در جزئیات فرو می روند که اصل مطلب را فراموش می کنند.

✓ شاه در بهره گیری از موقعیت های مناسب آنقدر تعلل می کرد که فرصت از دست می رفت، بعضی مشاوران شاه به او فشار آوردند که برای سرکوب ناراضیان به خشونت بیشتری متوسل شود به نحوی که اردشیر زاهدی دائم در گوش شاه می خواند که بهتر است متوسل به راه حلی شبیه "پینوشه" در شیلی شود و با دست زدن به بازداشت های گسترده و کشتار مخالفین چنان موجی از رعب و وحشت در میان مردم ایجاد کند که دیگر هیچ کس جرات مخالفت نداشته باشد.

مخلص کلام اینکه محتوای کتاب را می توان از لسان شیخ اجل چنین خلاصه بیان داشت؛

علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد
دریغ سود ندارد چو رفت کار از دست
به روزگار سلامت سلاح جنگ بساز
وگرنه سیل چو بگرفت، سد نشاید بست

پ ن:
۱- کتاب سقوط شاه به دلیل جذابیت موضوع و استقبال گسترده مخاطبان ۱۱ بار تجدید چاپ شده است، مطالعه این کتاب را به خوانندگان محترم توصیه دارم.