حسرت محمودآبادی:

نگارنده به دلیل محدود بودن نوشتار خیلی مختصر به این منظومه می پردازد. بنابر روایت ایرانی بانوگُشَسپ نامه ، بانوگُشَسپ یکی از دخترانِ رستم بود که در پهلوانی و چالاکی ، میانِ مردان نیز کم نظیر بود و خواستگاران نامداری چون فعنور ، قیصر و خاقان چین و خویشانِ کاوس و پهلوانان شهیر داشت ( ن.ک: صفا ،۳۰۲:۱۳۸۷)  اما بانو گُشَسپ کسی نبود که بتوان به راحتی او را به دست آورد.

گویا سراینده قصد داشته با تک حضوری بانوگَُشَسپ بر نقش و حضور او تاکید فزون تری داشته تا به تصویرگری زنِ آرمانی ایران بپردازد تا بدین گونه تصویر این زن به حاشیه نرفته که پُررنگ تر نیز جلوه کند.

در مورد سراینده این منظومه ، شبهات فراوانی وجود دارد. تصویر این پهلوان بانو در ادبیات حماسی نیز تصویری بدیع و نو می باشد و با نقش کلیشه ای زن در ادبیات فارسی (معشوقه ، همسر، جادوگر ، ...) تفاوت دارد.
عشق جزء ذات حماسه است. این را از داستان های عاشقانه در شاهنامه (زال و رودابه ،سیاوش و سودابه ، بیژن و منیژه ، گشتاسب و کتایون ، سهراب و گُردآفرید ، رستم و تهمینه ، گُلنار و اردشیر، بهرام و سپینود، مالکه و شاپور) و داستان های عاشقانه چهار حماسه پس از آن یعنی سام نامه ، برزونامه ،گرشاسب نامه و بانو گُشَسب نامه سنجیده اند. با واکاوی حماسه های ملی/ میهنی می توان به بنیان های فرهنگی تمدن ها پی برد از این روی سعی بر آن داریم به صورت اختصار بانو گشسپ نامه(ایران) را با ایلیاد (یونان)  مقایسه کرده و برخی از تفاوت های دو ملت را با این دو اثر حماسی ارائه دهیم.

مقایسه بانوگُشَسپ و زنان در ایلیاد ، بویژه هلن همسر ِ منلاس نشان دهنده آرمان ایران و یونان است ، بانو گُشَسپ برای دفاع از آزادی و حفظ هویت مستقلِ خویش ، مردانه می جنگند اما در ایلیاد ، آرمان یونانی ها دفاع مردان از آزادی و حیثیت زنان است در واقع مرد با دفاع از زن ، در پی اثبات ِخود است. زن در ایلیاد نه تنها در مقابل امر و خواسته مردان بدون واکنش است که تسلیم هوس های مردان نیز می شوند. بانو گُشَسپ در هیچ کجای اثر حماسی اسیر خواست مردان نمی شود ، تنها موردی که با نقض آزادی او همراه است ، موردی است که رستم پدر او بدون مشورت با او همسری برایش انتخاب می کند که باید افزود این نقض منجر به سکوت او نمی شود ، در شب زفاف بانوگُشَسپ به نشان اعتراض با ضربه ای به سر داماد او را بیهوش و سپس دست و پای او را بسته و به گوشه ای می اندازد که با میانجی و وساطتِ رستم ، و توسط  او، بند از دست و پای داماد باز می شود. این اثر نمودِ زنی ست که در پی اثبات خویشتن است و هیچ گونه اعمال زوری را از سوی مردان بر نمی تابد. زنان در ایلیاد ، نه تنها در دفاع  از ملت، در حفظ استقلال خویش نیز نقشی ندارند و چنان تسلیمِ خواست مردان هستند که از هم بستر شدن با کسانی که در سرزمین شان به قتل و غارت پرداختند خشنودند.( ن.ک: ۱۳۸۹، ۴۵۹) در حالی که بانو گُشَسپ پاسبانِ ملت و آرمان های فرهنگی و هویت مستقل خویش است که نه تنها به هم آغوشی با مردانِ ملل دیگر تن نمی دهد ، آنهایی را که چنین قصدی دارند را با ضرب شمشیر و توان بدنی خویش ،  از خود دور ساخته است. ( بانو گشسپ نامه ، ۱۳۸۲: ۱۱) نمونه این سخن ، عاقبتِ تمرتاش فرستنده افراسیاب است زمانی که شیده پسر افراسیاب ،  ندیده عاشق بانو گُشَسپ می شود قصد آوردن او را به توران می کند تمرتاش نیز خود را داوطلب این امر می کند زمانی که به خیمه بانو گُشَسپ می رسد با دیدن زیبایی و اقتدارِ او بر وی عاشق می شود گفت و گویی میان این دو صورت می گیرد و کار به جایی می رسد که بانو از سخنانِ تمرتاش  به خشم آمده و با ضرب شمشیر او را به دو نیم می کند:

سر از تیغ من آسان بُرید
تنش را بَرِ شاه توران برید
بگویید این پهلوان شما
یکی بود من کردم دو تا
(بانوگشسپ ۱۰۳)
در ایلیاد ، داستان جَنگ ده ساله ای را می خوانیم که بر سر تصاحب هلن ، همسر یکی از فرمانروایان یونان ، منلاس رُخ می دهد ، هر چند هلن تنها زنی نیست که بر سر باز پس گیری و برگرداندن او به یونان جدال اتفاق می افتد.
کریزئیس و بریزئیس نیز دو زن در داستان ایلیاد هستند که همچون کالا به غنیمت گرفته می شوند و تنها مردان هستند که برای تصاحب یا بازپس گیری آنها اقدام می کنند. هلن نه تنها نمادِ زنی منفعل که بی وفا نیز می باشد ، تسلیم و هم بستر شدن او با پاریس و رقم زدن شورانگیزترین حالت معاشقه با او نشان این موضوع است و اینکه از پاریس می خواهد که منلاس که همسر اوست را به قتل برساند. نکته قابل توجه در ایلیاد آن است که هلن ، فتنه انگیزی خود را می پذیرد و خود را در جدالِ مردان مقصر می داند در گفتگویی که با هکتور دارد می گوید: (( ای برادر! این زن تیره بختی که با کردار گستاخانه خود، شما را در بدبختی افکنده ، تنها شایسته کین شماست )) ( هومر ،۱۳۸۹: ۱۷۵)
 آثارِ ادبی حماسی پارسی به طور چشمگیری زن را در مرتبه انسانی اش معرفی می کنند که بسا فراتر از مردان است. خواندن اثری چنین باشکوه و حیرت انگیز را در قرن بیست و یکم برای نه تنها بانوان بلکه همگان ایران پیشنهاد می شود چرا که دانستن و آگاهی ، رمزِ قدرتمند شدن در برابر جهل و نابرابری ست.
قصد نداشته ایم داستان این کتاب را برای خوانندگانی که علاقه مند به خواندن آن هستند بازگو کنیم هدف شناخت بیشتر  این حماسه ی مهم پندار است که تنها اثر حماسی ادبیات ایران است که به طور ویژه روایتِ پهلوان بانوی ایرانی ست. امید با این بضاعت کم توانسته باشیم  هیجان و ذوق سرشارِ خواندن چنین آثار ِ باارزشی که نشان فرهنگ و  باور ِ جایگاه والای زن نزد ایرانیان باستان است را ایجاد کرده تا بر خود مهم دانسته و بخوانیم تا آرمان ها و ارزش های  انسانی گذشته ی خویش از سر گرفته و از یاد نبریم.

سرچشمه ها:

۱- بررسی و تحلیل عاشقانه های حماسی های ملی ایران با رویکرد نظریه بینامتنی نگری
کمال الدین آرخی / محمودعباسی/ عبدالعلی اویسی تهخا
شماره دوم ، ۱۳۹۵
۲- بررسی همسنج جدال بر سر تصاحب زن در اثر حماسی ( بانو گشسپ نامه و ایلیاد)
سال هشتم ، ۱۳۹۵
ابراهیم استاجی / علی صادقی منش
۳- بانو گشسپ ، پهلوان بانوی حماسه های ایران
دکتر روح انگیز کراچی