قسمت یک

 
در شماره قبل صفحه ادبی داستانی، مقرر گردیدطی چندین شماره، به اجمال، به بررسی عناصر داستان کوتاه پرداخته شود. هر داستان کوتاه متشکل از بخش‌هایی است که ساختمان آن را شکل می‌دهند. هر کدام از این عناصر، به طور مستقل و مؤثر، نقش کاربردی در این سازه دارند و نبود یا پرداخت نادرست‌شان می‌تواند به کلیت داستان لطمه بزند. هر یک از این عناصر انواع، زیرمجموعه‌ها و ریزه‌کاری‌های متفاوتی دارند که در کتاب‌های مختلف داستان‌نویسی به آن‌ها پرداخته شده است. عناصری که در زیر آمده‌اند، مهم‌ترین عناصر داستان کوتاه‌اند که البته در نگارش داستان‌های مدرن ممکن است نقش و کارایی‌شان جنس دیگری به خود گرفته باشد. پِیرنگ یا طرح یا پلات     (Plot) در اصطلاح ادبیات داستانی و ادبیات نمایشی، به توالی منظم اعمال و حوادث داستان که مبتنی بر رابطه علت و معلولی است، اطلاق می‌شود. در یک اثر داستانی ممکن است علاوه بر پیرنگ اصلی، یک یا چند پیرنگ فرعی نیز وجود داشته‌باشد

:   ( plot) طرح(پیرنگ)

[طرح، یکی از اجزای داستان کوتاه است که شامل صحنه هایی از حرکت غالب بر اوج داستان می باشد. نویسنده در داستان کوتاه زمان زیادی برای بسط دادن جزئیات طرح ندارد.طرح داستان کوتاه ترجیحا ساده است و می تواند با گام هایی که در ادامه می آید مورد بررسی قرار گیرد.

 ۱_اتفاق ها را لیست کنید. داستان کوتاه معمولا یک شخصیت اصلی دارد که در تمامی اتفاقات داستان حضور دارد.لیست اتفاقات شما برای هر داستان کوتاهی می تواند شامل حرکت شخصیت اصلی باشد. بعلاوه یادداشتی از رویدادهای روحی و احساسی مرتبط به شخصیت اصلی بنویسید، به عنوان مثال زمانی که می فهمد مادرش چگونه مرده است ،درک می کند که چرا مادرش او را ترک کرده و به غمگین بودن خود پایان می دهد 

.

 ۲_رویداد ها را براساس زمان وقوع مرتب کنید. لیست اتفاقات داستان را بردارید و رویدادها را براساس تاریخ بوقوع پیوستنشان مرتب کنید. گاهی اوقات داستان کوتاه با یک فلش بک(بازگشت به گذشته) آغاز می شود؛ در حالی که بقیه بخش ها در زمان حال اتفاق می افتد.لیست رویدادها را به ترتیب تاریخ مرتب کنید.حتی اگر این همان ترتیبی نباشد که رویدادها در داستان ظاهر می شوند.

 ۳_کشش را بشناسید. کشش داستان خواننده را مجبور به ادامه خواندن داستان می کند. تمام داستان های خوب دارای عنصر کشش هستند. کشش می تواند کاملا واضح باشد مثل کشاکش میان دو شخصیت در داستان، و یا می تواند یک کشش ماهرانه باشد مثل کشاکش درونی یک شخصیت برای تصمیم گیری درست. شناخت کشش به شما کمک می کند که طرح را بشناسید چراکه طرح در اصل سفر شخصیت داستان برای حل کردن کشش داستان است.

 ۴_ نقطه اوج داستان را پیدا کنید. نقطه اوج داستان کوتاه زمانی اتفاق می افتد که کشش به قدر کافی بسط پیدا کرده است، درست پیش از حل شدن کشش داستان نقطه اوج داستان است. به عنوان مثال در داستان های رمز آلود ، نقطه اوج درست پیش از یافتن قاتل است. نقطه اوج داستان کوتاه در نزدیکی پایان داستان قرار دارد. پس از اوج، نویسنده داستان را با یک پایان باز خاتمه می دهد.]« انجمن داستانی چوک»

       پیرنگ، طرح یا پِلات، چارچوب هر داستان است با تکیه بر روابط علّی و معلولی. در طرح، خطوط اصلی داستان به گونه‌ای مرتبط و فشرده و بر اساس منطق سببیت روایت می‌شوند. توجه به این نکته که طرح و خلاصه‌ی داستان با هم فرق دارند، ضروری است. در خلاصه داستان هدف نقل موجز و اجمالیِ داستان است در حالی که طرح، روایت نقشه (اسکلت) داستان با تأکید بر سببیت داستان شکل گسترده‌ی طرحی است که نویسنده پیش از آفرینش داستان آن را ذهنی یا مکتوب طراحی کرده. مثال بسیار معروفی که در اکثر کارگاه های داستان نویسی بیان می شود: ادوارد مورگان فوستر مثال می‌زند که «سلطان درگذشت و سپس ملکه مرد.» داستان است اما «سلطان درگذشت و پس از چندی ملکه از اندوه بسیار درگذشت.» طرح است. ساختارِ طرح شامل شروع، ناپایداری، گسترش، تعلیق، نقطه‌ی اوج، گره‌گشایی، پایان است.ویژگی‌های یک طرح:-زمان طرح همیشه زمان حال است.-. طرح همیشه به صورت سوم شخص نوشته می‌شود.-وقایع با رعایت توالیِ زمان مرتب می‌شوند.

   طرح به معنی اصل درونمایه یک داستان است. هر نویسنده باید بتواند طرح یا منظور خود را از نوشتن داستان بداند و بتواند بصورت خام و بدون پیرنگ بیان کند. از ویژگی‌های یک طرح خوب جذابیت، تکراری نبودن و نگاه خاص نویسنده به آن طرح است. یعنی ممکن است از یک طرح هزاران داستان نوشته شده باشد ولی وقتی طرح مورد نظر از زاویه دید نویسنده‌ای جدید تقریر می‌شود، تبدیل به داستانی جدید به همراه جذابیت‌ها و ویژگی‌های خاص آن اثر می‌گردد.
همچنین طرح می‌بایست دربرگیرنده‌ی زاویه‌دید، روابط علت و معلولی زمان و مکان مشخص وابسته به منطق داستان باشد. شناسایی شخصیت‌های داستان در یک طرح ویژگی عمده آن است. همچنین نوع گرایشات، باورها و حتی تکیه خلق و خوی شخصیت‌ها و جنس روابط آن‌ها با یکدیگر می‌تواند از ارزش‌های یک طرح خوب داستانی باشد.

سابقه‌ی استفاده از پی‌رنگ به رساله‌ی فن شعر ارسطو باز می‌گردد. ارسطو در فن شعر وقتی عناصر تراژدی را برمی‌شمارد از باب هفت به بعد به تشریح دقیق پی‌رنگ می‌پردازد. او برای طرح داستان یا همان پی‌رنگ اصطلاح Mythos را برگزید، و در باب شش، پی‌رنگ را توالی یا ترتیب رخدادها تعریف می‌کند. از نظر ارسطو پی‌رنگ که خود همراه با پنج عنصر دیگر سازنده تراژدی می‌باشند، از سه بخش تشکیل شده است. آغاز، میانه و پایان. ارسطو در فصل هفت به هنگام شروع تعریف پی‌رنگ آن را نخستین و مهم‌ترین عنصر تراژدی معرفی می‌کند. لازمه‌ی تراژدی از نظر ارسطو یکپارچگی و کامل بودن است. منظور نیز آن است که باید آغاز وسط و پایان داشته باشد.

بگذارید کمی ساده‌تر سخن بگوییم. وقتی قرار است داستانی نقل شود، این داستان باید از سلسله حوادثی تشکیل شده باشد. درست مانند حلقه های یک زنجیره، یعنی حوادث یا رخدادهایی که داستان را شکل می‌دهند به مانند حلقه های زنجیره هستند. اما حلقه های زنجیره به خودی خود زنجیره نمی‌سازند، باید بایدنقطه اتصالی، آن‌ها را به هم متصل کند. این  سلسله رشته چیست؟ سلسله رشته‌ی مزبور رابطه‌ی علت و معلولی است. یعنی هر رخدادی باید معلول رخداد دیگری باشد و از آن ناشی شده باشد. بدین گونه بین این عناصر که همان حلقه های زنجیره می  باشند پیوند برقرار می‌شود و پی‌رنگ داستان شکل می‌گیرد.
     لازم به ذکر است گاهی سوژه‌ی اولیه و یا خلاصه‌نویسی با طرح اشتباه گرفته می‌شود. مطابق تجربه و مطالعات من سوژه اولیه بسیار لخت و خام و بدون هیچ رابطه علت و معلولی و یا زمان و مکان می‌باشد. به عبارتی سوژه اولیه یا همان جرقه ذهنی چیزی نیست جز یک ایده. بطور مثال نوشتن از  ایثار و فداکاری مردی که در جنگ به واسطه از خود گذشتگی می‌میرد. این یک فکر اولیه یا جرقه ذهنی است. وظیفه نویسنده آن است که این سوژه را در ذهن خود بپروراند. با شخصیت اصلی و فرعی داستان زندگی کند و در زمان مناسب طرح خود را که درای زمان و مکان است ارائه نماید. یعنی وقتی شروع به نگارش طرح خود می‌نماید باید بداند معنی از خود گذشتگی از ذهن شخصیت‌ها یا دراصل باور نویسنده چیست؟ زمان اتفاق و مکان حوادث کجاست؟ سیر وقوع حوادث با توجه به فرم اثر چگونه است. و در نهایت روابط علت و معلولی داستان را مشخص نماید.اما در بیان تفاوت میان خلاصه‌نویسی یک اثر و طرح آن به یک تعریف کلی می‌رسیم. در طرح اثر که توسط نویسنده اثر نگاشته می‌شود داستان و روابط درونی آن مورد نظر است. این روابط درونی شامل معنی داستان، لایه‌های زیرین، منظور اصلی و .. است در حالی که خلاصه نویسی معمولاً توسط مخاطب به دلایل مختلف نگاشته شده و حاوی برداشت شخصی او از بیرون اثر و به بیان ساده‌تر ریخت شناسی اثر است.طرح را نویسنده می‌نگارد تا نقشه‌ی راهی باشد برای نوشتن داستان خود و در جای دیگر از این نقشه و طرح به عنوان چراغ روشنی بخش یاد می‌کنند. به اعتقاد ایشان نویسنده می‌بایست طرح خود را مهندسی نماید. مهندسی نمودن طرح به معنای پی ریزی صحیح، جایگزینی درست عناصر داستانی، تعریف روابط علت و معلولی و شناخت کاملی از شخصیت‌های داستان به صورت کاملاً واضح می‌باشد. در طرح می‌توان خلق و خو، رفتار و حتی تکیه کلام شخصیت‌ها را آورد که نشان دهنده جهان بینی خاص شخصیت داستان است.

  طرح برای داستان کوتاه عبارت مهمّی است که هر نویسنده‌ی داستان کوتاهی آن را در زمان کشف یک ایده، برای خودش تکرار می‌کند. گفتگوی یک زن و مرد در ایستگاه قطار، انتظار یک مرد در یک کافه، هر کدام می‌توانند ایده‌ی داستانی کوتاه باشند که به مدد تخیّل نویسنده تبدیل به طرح بشوند؛ طرحی مناسب برای داستان کوتاه. امّا زخمی شدن ستوان جوان در جنگ و آشنا شدنش با یک پرستار ، ایده‌ای ست که کاملاً با دو ایده‌ی اوّل متفاوت است و در نتیجه مناسب طرحی برای داستان کوتاه نیست.نویسنده داستان کوتاه باید ظرفیت ایده‌هایش را بسنجد، در حال و هوای آنها غرق شود و به مدد تخیّلش با توجه به ضرورت کوتاه بودن داستان که واجد خصوصیّاتی چون محدودیت زمان و مکان ، محدودیت رخداد و شخصیت و تاثیرگذاری است، به طرحش بیاندیشد. چه بسیارند داستان‌هایی که تنها کوتاهند بی‌اینکه داستان کوتاه باشند.
برماست که به ویژگی‌های داستان کوتاه بیندیشیم و به خصوص به کوتاه بودن آن و اینکه کوتاه بودن چگونه خودش را بر تمامی عناصر تحمیل کرده است و برآن باشیم که همیشه ساز و کار ذهنمان را به عنوان یک نویسنده‌ی داستان کوتاه به سمتی ببریم که ایده‌ها و طرح‌های مناسب یک داستان کوتاه را گزین کنیم و آنها را از سایر ایده‌ها و طرح های دیگر بازشناسیم.