اگر بخواهیم روی نام دو، سه شاعر دشتستانی که توانسته اند فراتر از مرزهای ادبی و جغرافیایی استان بوشهر گام بردارند، انگشت بگذاریم یکی از آن ها احمد فریدمند (الف ـ روز) است.
فریدمند، بعد از آتشی، دومین شاعر دشتستانی است که پیش از انقلاب با «نگرشی نو» به انتشار شعرهایش پرداخته است. بیش از چهار دهه حضور مستمر در عرصه ی شعر از وی نامی آشنا در ادبیات امروز ساخته، حضوری که با انتشار مجموعه شعرهای متعددی، همراه بوده است.
آثار فریدمند مورد توجه شاعران، نویسندگان و منتقدین بسیاری قرار گرفته که از جمله ی آن ها می توان به: منوچهر آتشی، احمد شاملو، محمدعلی بهمنی، عبدالعلی دستغیب، راد قنبری، امین فقیری، سیروس رومی، ضیاءالدین خالقی، فیض شریفی، صدرا ذوالریاستین، فرشید فرهمندنیا، عزیز شبانی، زینت مهرانی، زهره جلیلی، سعید مهیمنی، رضا نواب پور، امیرعباس مهندس، محمدرضا یاسینی، امیر پوراحمد، علی باباچاهی و ... اشاره کرد.
با احمد فریدمند، در آستانه ی شصت سالگی اش به گفتگو نشسته ایم:
ـ با سلام. در ابتدا یک شرح مختصر از احمد فریدمند (به روایت شناسنامه اش) ارایه بفرمایید تا برسیم به الف ـ روز که شکل دیگری از شماست، شکلی که در واقع انگیزه ی این گفتگوست.
اول فروردین 1332 سعدآباد/ علی محمد+ شیرین/ تا دوم ابتدایی سعدآباد (کودکی)/ جزیره ی خارگ (نوجوانی)/ بوشهر (جوانی) و اخذ دیپلم طبیعی/ شیراز فارغ التحصیل ادبیات و علوم انسانی/ استخدام آموزش و پرورش در یاسوج/ انتقال به بوشهر/ 69 انتقال به شیراز/ و طبعا در فاصله ی یکی از این ایستگاه ها ازدواج (توران طاهری) و باقی ماجرا...
«... مسافر کم تجربه!/ گفته بودم از دریا/ به تخته پاره ی خشکی پا نگذار/ این هتل چند ستاره/ مسافران آبی ِ خود را/ در انبیق فراموشی/ تجزیه خواهد کرد/ مع الاسف محموله ی خلاف/ به مقصدِ بندر/ حالا رسیده است!/...» منظومه ی اودیسه کاغذ ص 89.
ـ و حالا یک روایت از الف ـ روز از تولد تا انتشار «عاشقانه ها و درد» که اعلام حضور شما در شعر معاصر است.
«... رسما احمد فریدمند، اصلا (الف.روز) زیرا ماهیتا از این دومی تبعیت می کنم کلاس هفتم نظام قدیم، کتاب عربی «انا دیک من الهندی/ جمیل الشکل و القدی/...» و خانم بلوری... و گره من به «افسانه ـ هو» یی به نام شعر. سپاه دانش. دبیر در بخش تشان بهبهان از آن جا به تهران و آشنایی با شاعر غزل های ناب و ترانه سرای بزرگ معاصر «محمدعلی بهمنی» صاحب «انتشارات چکیده» در خیابان نظام آباد و تولد «الف.روز». «1350 خورشیدی در تهران ـ خیابان نظام آباد، از آقای عاشقانه و خانم درد زاده شدم.» فی تذکره الاولیاء هذا الدفتر، اودیسه کاغذ، ص 5.
ـ شما « عاشقانه ها و درد» را در سال 55 منتشر کردید. این کتاب جزء معدود آثاریست که شاعران استان با نگرشی نو پیش از انقلاب منتشر کرده اند. کمی از حال و هوای آن شعرها و بازتاب آن در جامعه ی ادبی آن دوره بگویید.
پیش از چاپ «عاشقانه ها و درد» شعرهایی با حال و هوای آن روزها از من در مجله های «فردوسی» و «زن روز» که آن موقع نصرت رحمانی مسوول صفحه ی شعرش بود و نیز مجله هایی نظیر جوانان و ... با همین عنوان «الف.روز» که اولین کتابم هم روی جلدش با همین نام مزین است، چاپ شده بود. درباره ی این مجموعه که برای من هنوز هم خاطره اش عزیز است بازگو کردن سختی های سر راهش همان است که امروزه روز هم گریبانگیر همه ی آثار هنری ست بعلاوه ی سختی های دیگر. به گمانم سال 1354 بود که کتاب، بوسیله ی انتشارات چکیده تایپ و به اداره ی نگارش وابسته به وزارت فرهنگ و هنر فرستاده شد برای مجوز، پس از چندی، انتشارات چکیده نسخه ی سانسور شده ی آن را به نشانی بهبهان برایم فرستاد که پاره یی شعرها را حذف، پاره یی را با اعمال نظر اداره ی نگارش جرح و تعدیل و واژه هایی مثل جنگل، خون، یاغی و ... را حذف کنم. هفت شعر و نیز واژگان و ترکیب هایی حذف و جانشین گردید.
من، چندتایی واژه را که باید تغییر می دادم یا ندیدم یا نخواستم ببینم! کتاب که چاپ شد برای مجوز انتشار، به خاطر همان چند واژه توقیف و معطل ماند تا آبان 1357 که آن اداره و نظام از هم پاشید. خب، طبعا در آن هاگیر و واگیر هم پیگیری این که چه انعکاسی داشته، غیر ممکن بود. ولی روی هم رفته نسخه هایی از آن را در دست این و آن که حتا نمی شناختم، دیدم. البته در سال 1358 احمد شاملو در کتاب جمعه، کوتاه آن را معرفی کرد.
ـ در سال 72 مجموعه ی «از عشق چراغی بیفروز!» از شما منتشر شد که یک فاصله ی زمانی 17 ساله با کتاب نخستتان دارد. این فاصله به دلیل بازنگری کارهایتان بوده یا دلیل (و احیانا دلایلِ) دیگری داشته؟
فاصله ی طولانی بین چاپ «عاشقانه ها و درد» و «از عشق چراغی بیفروز!» برای این بود که درگیرودار انقلاب و سال های پس آن مجالی برای نمود کارهای «درونی» و آب زلال چشمه ی اعماق پیش نیامد. رویکرد جامعه به خرید و انبار و بعدها سوزاندن و چال کردن کتاب های جلد سفید بود. بازنگری که حضرتعالی فرموده اید البته در خلال عمل شعرگویی و پیگیری شگردهای درونی حادث می شود که قضاوت آن با دیگران است. «تب» ی با دروان نقاهت طولانی!
ـ دهه ی هفتاد ـ بر خلاف دهه ی شصت ـ دهه ی پرباری برای شما بود. سه کتاب ارزشمند «از عشق چراغی بیفروز!»، «پرنده روشن» و «رگ ارغوان» در این دهه در کارنامه ی شما ثبت شده. همانطور که می دانید شعر دهه ی هفتاد را می توان ادامه ی زبان گفتاری فروغ دانست. با این حال به نظر می رسد علی رغم وجود رگه هایی از شعر گفتار در آثاری که ذکر شد، شما همچنان به شیوه ی شعری شاملو وفادار مانده اید. می خواستم نظر خودتان را در این مورد بدانم.
ذهنیت شما برایم جالب است، من متوجه این دهه، آن دهه ی کارهای خودم نبودم. زبان گفتاری فروغ فرخزاد، زبان سیال ذهن و تداعی های نوستالژیک زندگی روشنفکرانه ی شهری و مبارزه ی بی امان علیه بی عدالتی در حقوق زنانه است. همان طور که زبان شاملو پس از انقلاب زبان تراش خورده یی ست برای بیان رنج انسان معاصر.
اما به گمان منوچهر آتشی «به سوی استقلال» و رضا پورنواب «...زبان در این کتاب ها دیگر، رنگ و بوی خاص خود شاعر را دارد....» و حالا که نگاه می کنم به گمان خودم بینابین هر دو زبان فروغ و شاملو باید باشد!
در خصوص «تاثیر» و تفاوت آن با «تقلید» هم در کتاب «اسباب شعر سپید» به آن پرداخته ام که مجالش اینجا نیست. البته اتیکت و نزاکت شما، نصرا... قاسمپور عزیز هم، مرا بی نیاز از پاسخ صریح به این مقوله کرده است!
ـ آشنایی من با شعرهای شما به اواسط دهه ی هفتاد برمی گردد. در آن زمان شعرهای شما در نشریه ی آیینه ی جنوب چاپ می شد، نشریه ای که مسئولیت ادبی آن را زنده یاد منوچهر آتشی بر عهده داشت. از آن جا که آتشی جزء محدود شاعران نوگرای هم استانی ست که پیش از شما به این عرصه وارد شده بود آیا تاثیری بر شما و روند کاری شما داشته است؟
بله، حتما و چرا که نه! من بیش از ده سال با ایشان از نزدیک در بوشهر نشست و برخاست داشته ام. سوای این، زلالی و بی شیله ـ پیله گی اش انسان را مجذوب خود می کرد. او عمیق تر از ظاهر خود بود. هم ریشه بودن با آدم های ژرفی همانند ایشان ـ چه زن و چه مرد ـ که در همین استان خودمان هم خوشبختانه کم نیستند، همیشه از دل گرمی های من بوده است. گرچه به گمان من، فرهیختگی مثل باران و بادهای گل شکاف، وطن ندارد. می شود به مثل از توس، نیشابور، تهران، دشتستان یا هر کجای جهان شروع به وزیدن یا باریدن کرد... کنار نخل پربار کسی گرسنه نمی ماند.
ـ دهه ی هشتاد را می توان برای شما دهه ی منظومه سرایی دانست. سه منظومه ی «اودیسه ی کاغذ» (1383)، منظومه ی «افسانه ـ هو» (1384) و منظومه ی «رویاهای مرجانی» (1389) موید این مطلب است. چه انگیزه ای سبب شد تا دهه ی چهارم حیات ادبی خود را به منظومه سرایی اختصاص دهید؟
تصور من است که هر «انسان» و در بحث ما «هنرمند»، «منظومه» یی از تاثیر و تاثرهاست. تمام شعرهای یک شاعر، تکه ـ پاره یی از خود اوست این و آن جا! روزی نشستم و گفتم کلاه، تو قاضی! من کی ام؟  نسبت به هستی چه فکر می کنم؟ تو که «الف.روز» ی و جان جهانِ من، چرا حرفی نمی زنی؟ این بود که گفت: اقراء! و من هم نوشتم. مثلا همان گونه که ملاحظه می فرمایید اودیسه یک واژه ی غربی (به معنی سرگشتگی) از افسانه ـ حماسه ی «اودسئوس» یونانی ست و کاغذ واژه یی فارسی و به معنای نامه و نیز کتاب و دادنامه است، آنجا که جد بزرگوارمان حافظ فغان برمی دارد: «کاغذین جامه به خونابه بشویم که فلک/ رهنمونیم، به پای علم داد نکرد.» در این منظومه شوخ طبعا نه « من» به طول و عرض و ارتفاع معنوی بشر نگاه کرده ام و گاه او را به چالش کشیده ام. منظومه های «افسانه ـ هو» و «رویاهای مرجانی» هر کدام حکایت خود را دارند...
ـ یک حس نوستالژیک یا غم غربت در برخی از آثار شما ـ بویژه منظومه ی رویاهای مرجانی که بازتاب شاعرانه ی حضور شما در جزیره ی خارگ است ـ وجود دارد. این حس در شعرهای شما ارتباطی نزدیک با بومی گرایی دارد که هر دو نشان از دلبستگی شما به مکان هایی است که در آن ها زیسته اید (سعدآباد، خارگ و ...). با همین نگرش است که مثلا واژه ی «باغ» در ذهنیت جنوبی شما مفهوم قراردادی رایج را ندارد و نخلستان را تداعی می کند. حضور این حس در شعرهای شما به چه شکل و تا چه اندازه است؟
برای من دلبستگی، همان روزی دل کندن است و همین است که بی تابم می کند. روزی منزل عبدالعلی دستغیب خانمی که «منظومه ی رویاهای مرجانی» را خوانده بود و جزیره ی خارگ را هم دیده بعنوان انتقاد گفت که این منظومه، خارگی که من و ما می شناسیم نیست! گفتم خب این وطنِ معشوق ـ مکان من است؛ من و او چه شب هایی را که در آغوش هم، تا صبح زمزمه کردیم و لب گزیدیم!
این معشوق، دیگر «کاروانسرای مسافرکش» نیست که هر کس از سمتی وارد و از سمتِ دیگر بیرون برود. وطن را ما می آفرینیم وگرنه این آب و گل و کوه و کتل و دار و درخت ممکن است هر کجای جهان باشد. مثلا «برازجان» پسوند نام تک تک مردم این شهر است بعلاوه ی جغرافیایش! منتها مردمی که کمتر به قدر و قیمت فرهنگ و آب و خاک خود واقف اند. «جامعه» socirty تجمع آدم ها نیست، ترکیب فرهنگی تک تک آن ها با هم است؛ باری بگذریم انگار زیادی وارد معقولات جامعه شناسی شده ایم!
ـ تحلیل و ارزیابی شما از شعر نسل جوان؟
این نسل جوان، متاسفانه زود پیر می شود. خانم و آقایش فرق نمی کند. همه «سهراب» هایی اند چهارده ساله که به تعجیل می خواهند کاووس و افراسیاب و رستم را سر جای شان بنشانند و خود سکان هدایت جهان را برعهده بگیرند. از جلال خسروی و روجا چمنکار و یکی دو تای دیگر در گذر!
ـ همانطور که قبلا اعلام کرده اید در حال نگارش یک کار پژوهشی در حوزه شعر سپید هستید. این کتاب چه نگرشی به شعر سپید دارد و از چه زاویه ای آن را مورد مطالعه و بررسی قرار می دهد؟
من متوجه شدم که بقیه ی اهالی شعر هم، مثل خودم، گرچه در وادی شعر «سپید» به قول «ویلیام فالکنر» به عرق ریزی روح مشغول اند و ای بسا کوخ و کاخ ها و باغ و بستان هایی هم غرس کرده اند، اما به ویژگی و حدود و ثغور آن ملتفت نیستند! بنابراین کوششی ست در جهت تاریخ پیدایش و مولفه های آن، با عنوان «اسباب شعر سپید».
ـ در آینده چه مجموعه ای از شما خواهیم دید؟
مجموعه شعر «هر کس (الف.روز) ی دارد، من هم!»
ـ چه توصیفی از واژه های زیر دارید؟
ـ وطن: (وطن؟ / البته جایی ست/ که ما فکر می کنیم به اندازه ی میز، تلفن، صندلی، / کاسه ـ کوزه و سایر اشیاء/ در آن/ جا اشغال کرده ایم ـ ما در وطن یا وطن در ماست؟ ـ/ در واقع شاید فضای خاطره های محو و مبهمی ست/ که بسیار دیر/ تبخیر می شود/...) منظومه ی رویاهای مرجانی، ص 17.
ـ آتشی:
(... به آتشی گفتم/ من هم برای ابن بلخی خود شمس ام/ و چون دوست می دارم/ دشمن دارم./ کاهل نیستم/ کهن باغی به دامنه را از این چشمه سیراب کرده ام/...) منظومه ی اودیسه ی کاغذ، ص 110.
ـ سعدآباد:
(سه چهره ی درهم کنار نیل/ یا سه تک درخت ِ تکیده/ کنار رود سعدآباد/ چه فرق می کند باران خم شود/ لب به لب یک شقایق تشنه بگذارد/ یا/ ریسمان به گردن ورزاگاو؟/ من، تو، و شعر/ چقدر به هم شبیه هستیم!) مجموعه شعر رگ ارغوان، ص 32.
ـ فایز:
(... / آغشته ی این عطر دلپذیر/ دنبال آن پری/ آن که با نیم نگاهی/ خواهد که پوست بترکاند/ و به دیده نمی آید/ در این قطره ها که از چشم تو آبگینه ی صد ستاره ی دور می شود/...) از عشق چراغی بیفروز!، ص 95.
ـ دشتستان:
 باغستان!
ـ الف ـ روز:
(هر کس (الف.روز) ی دارد، من هم!)
ـ شیراز:
(... شما دنبال کسی/ کوچه محله یی، شهری/ می گردید آقا؟/ یکی که لبخند مینوی اش کسر از بهشت ندارد/ شیر گرم و برنج است!/ ـ این «او»/ گردش پیچانِ آب و گلاب است/ در باغ ـ شهرِ منبت شیراز/...) مجموعه شعر به این شکل: ص 20.
ـ بوشهر:
(... او که جوانی خود را/ اکنون/ پهلو دریده است/ آیا گردن می شکند/ و به یاد نمی آرد خط و پی نشانی را/ از کوچه تا به ساحل؟/ و به باد می سپرد معاشقه با دریا، معامله با خون و کفِ غروب را؟/ این سرگرانِ سوگوار که در ملک سلیمان اینک/ می پراکند/ بوی هل و رطوبت دریا را/ ...) از عشق چراغی بیفروز!، ص 23.
ـ شعر:
(دیدنش مرا شعر است/ مجالی کو/ از آن پاره پنیر نخل؟/ روباه ام/ از کتاب ها بردارید/ «زاغکی قالب پنیری دید»!) صرف عشق و نحو مرگ، ص 108.
از این که وقت تان را در اختیار ما گذاشتید، سپاسگزارم. /م