عباس علوی نژاد*

مردم ایران برای حفظ استقلال کشور فداکاری های زیادی کرده اند. پس از استقلال دغدغه عمومی مردم به دست آوردن آزادی های اساسی بوده است. در انقلاب اسلامی ایران هم با امید به دست یابی به این دو مهم شعار استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی مطرح شد. بدیهی است در هر نظامی تأمین نیازهای عمومی مردم در اولویت قرار دارد ولی برای رسیدن به آن  نیاز به توسعه است. در این بین توسعه اقتصادی ضرورت انکارناپذیری است اما این توسعه بدون توسعه انسانی و به تبع آن توسعه اجتماعی میسر و مفید نیست. این ویژگی های انسانی-اجتماعی است که در یکی از آخرین نظریه های توسعه با عنوان نظریه "آزادی یعنی توسعه"درکتابی به نام Development as Freedom مطرح شده است. نویسنده کتاب اگرچه در دنیای غرب زندگی کرده است اما ریشه در تمدن شبه قاره هند دارد و با روحیات جهان سوم یا به تعبیری جنوب آشناست. آقای آمارتیاسن که در بنگال زاده شده، اقتصاددان برجسته ای است و جایزه نوبل را به خاطر نشان دادن نقش آموزش، بهداشت و تغذیه به دست آورده است. کتاب او توسط محمدسعید نوری نائینی ترجمه و نشر نی آن را منتشر کرده است. آزادی مطلوب همه ادیان و افکار است. در اسلام هم داریم که بنده کسی مباش زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است. امروزه حتی کسانی که آزادی را سرکوب می کنند آن را انکار نمی کنند. برخی توسعه را فرایندی پویا می دانند، در جست وجوی آزادی، به وسیله آزادی و با معیار آزادی که مشارکت مردم در فرایند آن مهم است. این رویکرد ناظر به کرامت انسان است و هر آن چه از مسیر توسعه به دست می آید باید در جهت حفظ این کرامت به کار گرفته شود. با این جهت گیری حفظ فرهنگ، اعتقادات و سنت های اجتماعی مورد تأکید است و منافاتی هم با توسعه ندارد همان گونه که در کشورهایی مثل ژاپن شاهد هستیم در کنار توسعه ارزش های بومی و تاریخی خود را حفظ کرده اند. در جامعه ما اگر نارسایی هایی وجود دارد ناشی از کم توجهی به کرامت و حقوق اساسی انسان هاست که در رآس همه آنها حق انتخاب است. انسان آگاه و رشید می تواند انتخاب خوبی داشته باشید و ایفای همین نقش باعث توسعه هم می شود. مشارکت واقعی مردم در سرنوشت خود مانع ایجاد فساد می شود. در عرصه اقتصادی هم به دلیل انحصار دولتی و حکومتی فرصت مناسب برای مشارکت مردم فراهم نشده و زیرساخت های آن هم فراهم نیست. شاید برخی تصور کنند منظور از آزادی ولنگاری و بی بند وباری است اما هرگز چنین نیست بلکه این رویکرد ناظر بر نقش خلیفه اللهی و جانشینی انسان برای خداوند درروی زمین  است که متأسفانه در معادلات قدرت نادیده گرفته می شود. بهترین تعبیر از آزادی در این شعر نهفته است که:
کیست مولا، آنکه آزادت کند
بند رقیت ز پایت برکند

*دکترای مدیریت راهبردی دانش و عضو مؤسس مجمع مدیران منابع انسانی کشور