عباس ملکي در روزنامه شرق نوشت؛ همچنين اهداف مدنظر او در زمان تصميم‌گيري تا چه اندازه اعتقادي، ملي و فردي بوده است. تلاش مي‌شود روش و منش آقاي هاشمي از خلال نامه‌هاي متبادله او با رئيس‌جمهور عراق تا اندازه ممکن درک شود.

 

روان‌شناسي سياسي را مي‌توان حوزه‌اي مطالعاتي در علم سياست دانست که به‌جاي دولت، جامعه يا مناسبات بين‌المللي، فرد را تکيه‌گاه اصلي تحليل خود قرار مي‌دهد. تصميم‌گيري مهم‌ترين بخش از فعاليت انسان را تشکيل مي‌دهد. هر تصميم تحت تأثير تعدادي از عوامل، ازجمله عوامل عقلايي، روان‌شناختي، ارتباطي، فرهنگي و اجتماعي است. در‌اين‌‌ميان، عوامل روان‌شناختي عبارت‌اند از شخصيت تصميم‌گير، توانايي‌هاي او، تجربيات، ادراک، ارزش‌ها، آمال و نقش او. عوامل فرهنگي و اجتماعي معرف متغيرهاي اصلي تصميم‌گيري هستند. تصميم‌گيري چنان با خصوصيات رواني تصميم‌گيرنده آميخته است که نمي‌توان يکي را بدون ديگري مطرح و مطالعه کرد. عوامل و عناصر شخصيتي از قبيل خلق‌وخوي، هوش، انرژي، بينش و نگرش و احساسات تصميم‌گير، همگي در تصميماتي که او اتخاذ مي‌كند، نقش مؤثری دارند. ميان انسان‌ها تفاوت‌هاي بسياري وجود دارد. ازجمله تجربيات آنها يکي نيست. درجه ريسک‌پذيري در همه يکسان نيست. ايمني همان ارزش را براي همه ندارد و همه افراد به يک اندازه معاشرتي و اجتماعي نيستند. انديشه انسان و درنتيجه تصميم‌گيري‌هاي او، تابع مجموعه‌اي از عوامل مختلف است. اول اين‌که انسان و تصميم‌گيري‌هاي انسان تحت تأثير موقعيت او در فضاي اجتماعي است.

 

دوم، تصميم‌گير در تصميم‌گيري از الگوگيري از گروه‌هاي برون‌سازماني استفاده کرده و حتي برخي اوقات از افراد خارج از سازمان هويت‌پذير مي‌شود. سوم، در انسان‌ها تمايل به نزديک‌بيني ذهني وجود دارد و چهارم، انسان غالبا به ساده‌سازي علل سببي مي‌پردازد.

 

 

جنگ طولاني ايران و عراق از شهريور ١٣٥٩ آغاز شد و با آتش‌بس دوجانبه مابين دو کشور به‌لحاظ نظامي در مرداد ١٣٦٧ پايان پذيرفت. آيت‌الله هاشمي‌رفسنجاني به‌عنوان سخنگوي شوراي عالي دفاع در همان زمان گفت که جمهوري اسلامي ايران قطع‌نامه ٥٩٨ را به‌طورکلي رد نکرده است... پس از کش‌وقوس‌هاي فراوانِ مذاکراتي و عدم تمايل عراق به انجام مذاکرات سه‌جانبه دبيرکل ملل متحد را واداشت تا در جلسه مذاکرات سه‌جانبه در سوم ارديبهشت ١٣٦٨ در ژنو تلويحا به شکست مذاکرات اعتراف کند. در دي ١٣٦٨ صدام حسين پيشنهاد کرد که مذاکرات مستقيم بين ايران و عراق شروع شود. ايران اين پيشنهاد را رد کرد.

 

در ارديبهشت ١٣٦٩ نامه‌اي از سوي صدام‌حسين و ياسر عرفات خطاب به آيت‌الله خامنه‌اي و آيت‌الله هاشمي‌رفسنجاني به تهران رسيد. آقاي هاشمي پاسخ اين نامه را داد. درمجموع ١٢ نامه در اين روند تبادل شد. نهايتا در مرداد ١٣٦٩ نيروهاي عراقي رسما از خاک ايران عقب‌نشيني کردند. درحالي‌که در همان ماه، صدام‌حسين حمله خود را به کويت آغاز کرده بود.

 

 

در خلال نامه‌نگاري رئيس‌جمهوری عراق و رئيس‌جمهوری ایران مي‌توان به برخي از شاخصه‌ها و وضعيت روحي و فکري آيت‌الله هاشمي‌رفسنجاني پي برد. من در اينجا چند نمونه از آن را فهرست مي‌کنم.

 

اولين آن باور‌داشتن به اصول اسلامي است. باور هاشمي به اصول اسلامي و اعتقاداتش او را وادار مي‌کرد تا آنجا که ممکن است از اصول اين دين تخطي نکند. به همين دليل در جاي‌جاي نامه‌هاي خود به صدام از آيات قرآني استفاده مي‌کند. در اين نامه‌ها او به سرنوشت جهان اسلام توجه کرده و از صدام به‌‌‌دلیل استفاده نادرست از سرنوشت جهان اسلام و امت عربي انتقاد مي‌کند.

 

دوم، براي هاشمي ارزش‌ها چراغ راه بود و در نقشه ذهني او همواره به آنها توجه مي‌شد. در سراسر نامه‌ها به مسئله فلسطين توجه خاص شده است. درحالي‌که صدام هم در آن زمان خود را در جبهه مقاومت در برابر رژيم صهيونيستي مي‌دانست. اما براي هاشمي، تأکيد بر مسئله فلسطين يک ارزش تلقي مي‌شد.

 

نکته ديگر، اولويت‌دادن به منافع ملي ايران است. تأکيد بر کوچک‌ترين منفعت ازجمله خاموش‌کردن يکي از چاه‌هاي نفتي ايران در نزديکي مرز تا يکي از بزرگ‌ترين منافع ايران، يعني حاکميت بر اروندرود براي او اهميت دارد. ديگري تأکيد چندباره بر محکوميت رفتار صدام در قبال کويت است. تجاوز يک کشور به کشور ديگر از نگاه هاشمي عملی غيرقابل‌قبول محسوب مي‌شد. اما در نامه‌هاي آقاي هاشمي حرکت صدام در قبال کويت به‌عنوان تجاوز شناخته‌شده و آن ‌را محکوم کرده است.

 

سوم، هاشمي داراي ايستارهاي مخصوص خودش بود؛ ازجمله کمتر مي‌ترسيد. زندگي او نشان مي‌دهد چگونه در برابر شکنجه‌هاي ساواک ايستادگي کرده است. همچنين در جنگ تحميلي او اکثرا در نزديکي جبهه‌ها به فرماندهي جنگ مي‌پرداخت. در نامه‌نويسي به صدام اين موضوع مشخص است. البته اين نترسيدن آگاهانه بود. آنجا که منافع کشور در ميان بود، حساسيت و نگراني‌هاي او اوج مي‌گرفت. توانمندي اين سياست‌ورز نيز تا اندازه‌اي در خلال نامه‌ها مشخص است.  چهارم، نقشه ذهني هاشمي‌رفسنجاني مانند پازلي بود که بیشتر قطعات آن چيده شده بود. او در اين نامه‌ها در پي آن است که تهديد را از مرزهاي ايران دور کرده و تماميت ارضي ايران را مجددا محقق كند. همچنين در قطعه‌اي ديگر او ‌دنبال شناسايي عامل شروع‌کننده جنگ و تعيين متجاوز بود و در قطعه‌اي ديگر، در پی بازسازي و توسعه ايران. کنارهم‌چيدن اين قطعات در ذهن او ميسر شده بود.

 

پنجم، درک هاشمي‌رفسنجاني از رفتار صدام‌‌حسين و دولت عراق مبتني بر تجربيات او در گذشته بود. او در گذشته، جامعه عراق را مانند کشورهاي متعدد ديگري ديده بود و از طرف ديگر، با چندوچون ادراک ديکتاتورها از جهان خارج از ذهن خودشان آشنايي داشت. سال‌هاي زندان و شکنجه به او آموخته بود در نگاه يک ديکتاتور، چگونه هر موضوع ساده‌ای مي‌تواند به ادراکي از تهديد ترجمه شود. به همين دلیل، در نامه‌هاي خود سعي بر آن داشت که از اضافه‌کردن مفاهيم و موضوعات غيراستراتژيک خودداري کند. درحالي‌که در آن دوره، صدها و صدها موضوع و حادثه بود که مي‌توانست از سوی هاشمي در نامه‌ها آورده و بر اساس آن صدام را متهم يا از او گله‌گزاري کند.

 

ششم، در روابط بين‌الملل، ادراک از تهديد مهم شمرده مي‌شود. سوءبرداشت از آن چيزي که تهديد نيست، موجب گمراهي برخي از رهبران در تصميم‌گيري مي‌شود. دولتمردان در خلال جنگ، زير فشارهاي روان‌شناختي سنگيني قرار مي‌گيرند که اين امر بر کيفيت فرايند تصميم‌گيري تأثير مي‌گذارد. هرچند پيش‌بيني سرشت اين تصميم‌ها کار دشواري است؛ ولي به نظر مي‌رسد بروز خطاها، احتمال جنگ را افزايش مي‌دهد.  هفتم، روان‌شناسان ادراک را نوعي از هوشياري يکپارچه حاصل از مجموعه‌اي از فرايندهاي حسي و در واکنش به يک انگيختار يا محرک تلقي مي‌کنند.

 

مجموعه ادراکات فردي، به شکل مؤثر مي‌تواند منجر به تعريف يک وضعيت ادراکي جمعي شود و از اين ديدگاه، مي‌توان برداشت کرد که ادراک از تهديد، يا به عبارتي خود تهديد، يک سازه اجتماعي است که حاصل تعامل عمومي و خصوصي افراد، متخصصان، نخبگان سياسي و تصميم‌سازان سياسي است. هاشمي‌رفسنجاني براي ارزشيابي ادراک خود از رفتار عراق، به ابزارهاي متعددي متوسل شد. علاوه بر مشورت با مقام معظم رهبري، در آن دوره شوراي‌ عالي امنيت ملي به‌شدت فعال بود. جلسات متعددي با دستورجلسه نامه‌هاي صدام و پس‌ از آن حمله عراق به کويت، به رياست هاشمي‌رفسنجاني تشکيل شد. ستاد سياسي جنگ تحميلي در وزارت امور خارجه تلاش مي‌کرد همه اطلاعات و تحليل‌ها را از کشورهاي مختلف جمع‌آوري کند.

 

هشتم، بيشتر پژوهش‌ها نشان‌دهنده وجود رابطه‌ای غيرخطي ميان تنش و کيفيت تصميم‌گيري هستند. در دوره تنش، هرچند اطلاعات فراوان‌اند؛ اما روشن نيستند. فشارِ زماني بسيار مهم است. تصميم‌ها بايد فوري گرفته شوند. افرادي که ناچار خواهند بود ساعت‌ها کار کنند، با کمبود استراحت و انرژي نيز مجبورند کار خود را دنبال کنند. آگاهي از اين امر که ميليون‌ها نفر ممکن است جان خود را به دلیل دستورهاي تصميم‌گيران از دست بدهند، فشارهایي باورنکردني‌ ايجاد خواهد کرد. هاشمي‌رفسنجاني از معدود مديراني بود که فشارهاي امور پرتنش بر او کمتر تأثير مي‌گذاشت. در دوره جنگ ايران و عراق، مثل دوران زندان قبل از انقلاب، تلاش داشت ديگر فرماندهان را از به‌دام‌افتادن در بحران‌هاي روان‌شناختي برهاند.

 

نهم، هنجارها رفتارهاي معيني هستند که بر اساس ارزش‌هاي اجتماعي قرار دارند. ارزش‌هاي اجتماعي به‌تدريج به‌ صورت هنجارهاي اجتماعي درمي‌آيند و با رعايت‌کردن آنها، جامعه انتظام پيدا مي‌کند. هاشمي درعين‌حال که در استدلال جدي است، به‌طرف مقابل توهين نمي‌کند. در جنايت بزرگ صدام در شهيد‌کردن و مجروح‌کردن صدها هزار جوان ايراني شکي نيست، اما هاشمي به‌صورت محترمانه با او برخورد مي‌کند. حتي محترمانه‌تر از مبتکر نامه‌نويسي که هنجار آن است که او بايد بيشتر مواظب باشد.

 

دهم، نامه‌هاي هاشمي‌رفسنجاني موقعيت او در فضاي اجتماعي آن زمان را نشان مي‌داد. انديشه انسان و درنتيجه، تصميم‌گيري‌هاي او، تابع مجموعه‌اي از عوامل مختلف مثل موقعيت او در فضاي اجتماعي است. برداشت طرف مقابل از آقاي هاشمي اين بود که اين فرد در کار خود جدي است. عراقي‌ها مي‌دانستند که ويژگي شخصيتي هاشمي آن است که در شرايط سختي و فشار ايستادگي مي‌کند و در ميانه مشکلات فلج و دودل نمي‌شود. همچنين اتکا به مردم ازجمله مواردي است که در خلال نامه‌ها به‌خوبي مشهود است. مردم‌سالاري در نگاه اين سياست‌مدار به‌صورت جدي از راه‌هاي برون‌رفت از دام صدام است. او به‌خوبي خاطرنشان مي‌كند که مردم ايران همچنان آماده دفاع از کشور هستند.

 

يازدهم، نکته مهم در رفتار سياسي هاشمي، آمادگي پرداخت هزينه بود. در نظريه‌هاي روان‌شناسي سياسي بين دو مفهوم تمايز قائل هستند: نشانه‌هاي هزينه‌بر و حرف مفت. رفتاري که هيچ هزينه‌اي دربر نداشته باشد توسط هر نوع بازيگري قابل انجام است و درنتيجه ستاده‌اي به‌همراه ندارد؛ مثلا بيان اهداف و مقاصد کار ساده‌اي است، چراکه هم صدام و هم سياست‌مداري که به‌واقع متعهد به صلح است به ميزان يکساني مي‌توانند ادعاي اهداف صلح‌طلبانه داشته باشند. اين يعني تصميم‌گيران بايد رفتارهايي را دنبال کنند که انجام آنها هزينه داشته باشد. چنين رفتارهايي به‌راحتي نمي‌توانند براي فريب‌دادن مورد استفاده قرار گيرند: تنها بازيگري که مي‌خواهد و مي‌تواند به طرز خاصي رفتار کند، توانايي و انگيزه لازم براي فرستادن چنين نشانه‌هاي هزينه‌بري را دارد.

 

در فضاي سال‌هاي ١٣٦٨ و ١٣٦٩، اين موضوع که ممکن است نامه‌نويسي صدام‌، فريبي بيش نباشد به‌شدت مطرح بود. هاشمي‌رفسنجاني در مقدمه کتاب‌نامه‌هاي تبادل‌شده مي‌نويسد: «ابتدا با ناباوري با اين ادعا (نامه اول صدام) برخورد شد، چون وضع ما و عراق در شرايطي نبود که با عرف ديپلماتيک، ارسال پيک و نامه قابل توجيه باشد. بررسي‌هاي ابتدايي از لحاظ درستي مضامين و امضاي نامه و مهر و آرم و شناخته‌شده‌بودن حامل نامه، اطمينان نسبي ما را درخصوص صحت ادعا جلب کرد. گرچه در گذشته صدام حسين چندبار از طريق نمايندگي‌هاي عراق در آلمان، سوئيس و جاهاي ديگر پيشنهاد مذاکره حضوري و رودرروي رؤساي دو کشور را داده بود و تا مرحله مذاکره مقدماتي در سطح رؤساي نمايندگي پيش رفته بوديم، ولي ويژگي‌هاي مضامين نامه کافي بود که مطلب را جدي بگيريم که گرفتيم. با مشورت و دقت همه‌جانبه جواب تهيه شد و از طريق نمايندگي در ژنو به نمايندگي عراق در آنجا تحويل داده شد».

 

دوازدهم، از ديگر ويژگي‌هاي هاشمي‌رفسنجاني، تخصص او در تصميم‌گيري در ميان عدم قطعيت‌هاست. تصميم‌گيري در شرايط عدم اطمينان براي زماني است که مشکل موجود شامل تعدادي از عدم قطعيت‌ها يا متغيرهاي غيرقابل‌کنترل مي‌شود. درعين‌حال اطلاعاتي از گذشته به‌منظور پيش‌بيني براي اين متغيرها در دسترس نبوده، ازاين‌رو محاسبه احتمال وقوع براي آنها ممکن نيست. تاکنون وضعيتي مشابه پايان جنگ براي هاشمي رخ نداده بود. در تاريخ نيز چنين تجربه‌اي کمتر وجود داشت. صدام، ديکتاتوري مخصوص به خود بود. انقلاب اسلامي پديده منحصربه‌فرد و يکي از پنج انقلاب کبير در جهان مدرن بود.

 

اعراب به‌استثنای رهبران معدودي از تجاوز عراق به خاک ايران حمايت مي‌کردند. قدرت‌هاي جهاني نيز در انتهاي جنگ پشت صدام بودند. پنج عضو دائم شوراي امنيت همگي داراي منافع اقتصادي، سياسي و نظامي در عراق بودند و مايل نبودند عراق در جنگ با ايران شکست بخورد. چنين وضعيت منحصربه‌فردي، تصميم‌گيري راجع به اعتمادداشتن به صدام و نامه‌هاي او را کاملا همراه ريسک مي‌کرد.

 

سيزدهم. هاشمي‌رفسنجاني روش‌هاي مخصوص به خود را داشت؛ يکي از آنها استفاده از نظريه بازي بود. نظريه بازي‌ها حوزه‌اي از رياضيات کاربردي است که در بستر علم اقتصاد توسعه ‌يافته و به مطالعه رفتار راهبردي بين عوامل عقلاني مي‌پردازد. رفتار راهبردي، زماني بروز مي‌کند که مطلوبيت هر عامل، نه‌فقط به راهبرد انتخاب‌شده توسط خود وي بلکه به راهبرد انتخاب‌شده توسط بازيگران ديگر هم بستگي داشته باشد. آقاي هاشمي درمورد رفتار صدام در نامه‌نويسي حدس‌هاي مختلفي مي‌زد. در مقدمه کتاب‌نامه‌هاي تبادل‌شده مي‌نويسد: «گرچه در تحليل‌ها و بررسي‌هاي مربوط به انگيزه طرف مقابل در ارائه اين ابتکار و عجله غيرمعمول در ادامه کار، ضمن احتمالات فراوان ديگر، احتمال مشکل‌داشتن با همسايه‌هاي عرب خود و به‌ويژه کشورهاي نفت‌خيز خليج‌فارس مطرح بود، ولي بعضي احتمالات ديگر از قبيل مشکل‌داشتن با کشورهاي صنعتي طلبکار عراق و به‌خصوص آمريکا و فرانسه يا مشکلات اقتصادي و اجتماعي داخلي ناشي از دوران طولاني جنگِ بي‌ثمري که خود راه انداخته بود و طولاني‌شدن دوره اسارت ده‌ها هزار اسير عراقي که عمدتا در سال‌هاي اول جنگ اسير شده بودند و مخارج گزاف نگهداري اين‌همه نيرو به‌خاطر دوران نه جنگ نه صلح، به‌عنوان عوامل اين حرکت توجه را جلب مي‌کرد و کمترين اهميت را بر احتمال پيش‌آمدن جنگ با حاميان ديروز و آن روز عراق مي‌داديم».

 

و پانزدهم، با همه اينها هاشمي‌رفسنجاني يک نويسنده است و طرف مقابل او يک نظامي.

 

صدام در نامه‌هاي خود براي نزديک‌شدن به هاشمي مي‌گويد: «آقاي رئيس‌جمهور، اين اقدامات من کلا به اين جهت صورت مي‌گيرد که يقين دارم جنگجويان قادرند همديگر و مقاصد يکديگر را سريع‌تر دريابند. اگرچه اين صفت جنگجوبودن در جريان يک ستيز مسلحانه في‌مابين آنها به ‌دست ‌آمده باشد». اما آقاي هاشمي در اين دام صدام نيز نمي‌افتد و در پاسخ باز به اصول اسلامي و انساني اشاره مي‌کند./د