فریده فهیمی:

تنور انتخابات در کشور اسلامی ما، همواره داغ است اما سوخت این تنور از کجا وچگونه تأمین می گردد و چگونه گرما و نور می بخشدش؛ بحث و باب الفتحی  است که با این مقال به آن می پردازیم.

گفتمان باید به مثابه ی بخشی جدایی ناپذیر از بافت موضعی و عام و اجتماعی و فرهنگی خود مورد مطالعه قرار گیرد. متون و گفت وگو به اشکال و روش های متعدد، موضوعیت محتوایی خود را به نمایش می گذارند بنابراین ساختارهای بافت را باید با دقت مشاهده نمود و مورد تجزیه وتحلیل قرار د اد البته در این تجزیه وتحلیل باید به بافت در حکم عواقب احتمالی گفتمان نیز توجه کرد: فضا، مشارکین و نقشهای ارتباطی و اجتماعی آنها ، اهداف ، دانش اجتماعی مربوطه ،هنجارها و ارزش ها، ساختارهای نهادین یا سازمانی و سایر موارد باید مورد بررسی دقیق قرار گیرد. در حالی که بسیاری از مطالعات گفتمانی قدیمی تر در مورد ادبیات یا رسانه ها، توجه شان به متون نوشتاری بوده ، عمده ی مطالعات گفتمانی عصر حاضر نیز، به سوی تحلیل تعامل کلامی در حال تکوین چه در شکل گفت وگوی غیر رسمی و یا به شکل رسمی و اداری سوق یافته اند. شاید رایج ترین مسأله در مطالعه گفتمان، توجه تقریبا انحصاری به متن و گفت وگوهایی است که عملا و به صورت طبیعی تولید می شوند، یعنی اصولا داده ها، ویرایش یا اصلاح نمی شوند، بلکه همان طور که هستند یعنی همانطور که واقعا در بافت اصلی خود به کار می روند مورد مطالعه قرار می گیرند.

بنا بر گفته ون دایک (1985- ص 69) ، فرض بر آن است که زبان، ارتباط و همچنین گفتمان قاعده مند هستند. متن گفت وگو به مثابه ی تجلیات یا صورت های متحقق قواعد دستوری، متنی ، ارتباطی یا تعاملی به لحاظ اجتماعی مشترک مورد تحلیل قرار می گیرند . کاربران زبان برای فهم واقعی گفتمان واجرای آن ونیز برای متحقق ساختن اهداف ارتباطی یا اجتماعی خود ،باید علاوه بر دانستن قواعد ، راهبردهای ذهنی وتعاملی مناسب را نیز بشناسد و آن ها را به کار ببندند. نقش اساسی شناخت یا به بیان دیگر ،نقش بازنمودها وفرایندهای ذهنی در تولید و فهم متن و گفتگو با آنکه کمتر مورد توجه واقع شده اما اهمیت و موضوعیت آن کم نیست.

علی اصغر سلطانی در کتاب قدرت، گفتمان و زبان، (1384،ص73) بیان می دارد: «در واقع از طریق زبان است که اشیایی که از نظرمان معنا دارند ساخته می شوند. زبان ها جهان خارج را به مقوله ها و گروه های مختلف تقسیم می کنند و کلیت آن را در نظرمان منسجم ویک دست جلوه می دهند. ما اشیا را از طریق ساختارهایی که زبان برایمان ایجاد کرده است درک می کنیم.» بنابراین، زبان و گفتمان افراد می تواند ابزارمناسب وبه بیان علمی تر؛ کاتالیزگر مطلوبی جهت پیشبرد مراحل عملیاتی مهندسی شده و در نهایت، سیر صعودی گام های اجرایی بشر در زمینه های متفاوت و متعدد سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و حتی فرهنگی موجود در جوامع، به حساب آورد. با اندکی تأمل و کنکاش در اخبار روز جهان و جوامع مدنی، می توان به تأثیر شگرف، گفتمان افراد در نیل به مقاصدشان پی برد.

اغراق و غلو نیست که به این مهم بپردازیم که از نظر لاکلا وموف نیز هر عمل و پدیده ای، برای معنا دار شدن و قابل فهم شدن باید گفتمانی باشد. به عبارت دیگر فعالیت ها وپدیده ها وقتی قابل فهم می شوند که در کنار مجموعه ای از عوامل دیگر در قالب گفتمانی خاص قرار گیرند. هیچ چیزی به خودی خود دارای هویت نیست بلکه هویتش را از گفتمانی که در آن قرار گرفته است کسب می کند .  زیرا پشت پرده ی موفقیت های انتخاباتی، شگردهای برجسته تبلیغاتی ، تحولات نوین آموزشی ، انقلاب های اقتصادی موفق ، راهکارهای ممتاز هنری ؛ یک گفتمان متفاوت نوین نهفته است . کاندیداهای انتخابات های شاخص ، دریافته اند که باید رویکرد نوینی به کار گیرند ، با استناد و اتکا به الگوها و برنامه های عملیاتی  منسوخ شده ی فسیلی ، نمی توان راه بجایی برد بلکه به قول حضرت حافظ باید سقف فلک را شکافت و طرحی نو درانداخت . البته که نمی توان وجود مؤثر و تأثیر به سزای عوامل دیگری چون ثروت (تمکن و استطاعت مالی)، روابط اجتماعی  مستحکم به جای ضوابط موضوعه مستعمل ، انبوه جمعیت ایل وتباردر انتخابات ایالتی (انتخابات شورای شهر و روستا ) و ... را نادیده گرفت؛ اما حتی اگر همه این عوامل یکجا تجمع یابند ، و گفتمان مناسب و کارسازی وجود نداشته باشد شکست و ناکامی کاندیدا ،حتمی است.

برخی افراد نیز، بسیار سودجویانه تر ومنفعت طلب تر وارد میدان انتخابات می شوند وآن استفاد از ابزار ایدئولوژی در کشورهایی است که مردمی  فوق العاده احساساتی و مقید به جهانبینی متکی به ایدئولوژی دارد، می باشد. اساسا ،این گونه افراد اگر هم موفق بشوند از قدرت گفتمان وکلام خود در نفوذ به کانون احساسات و مخیله افراد جامعه ی ایدئولوژیک، بی بهره نبوده اند. در جنگ ایدئولوژی ها معیاری برای قضاوت وجود ندارد.  ایدوئولوژی «متضمن بازنمود جهان از دید منافعی خاص » (فرکلاف 1379، ص53) و ابزار ایجاد و حفظ روابط نابرابر قدرت در جامعه است. هر چند دسترسی ما به واقعیت همواره از طریق زبان صورت می گیرد، اما زبان بازتابی خنثی از واقعیتی از پیش موجود نیست، بلکه صرفا بازنمایی هایی از واقعیت خلق می کند و در برساختن آن نقش دارد (یورگنس و همکاران ، 1389، ص29) بدین ترتیب ،انتقادی ها زبان را دارای بار ایدئولوژیک می دانند. از دید آنان ایدئولوژی با وساطت زبان در نهاد های اجتماعی به جریان می افتد. بنابراین آنچه همواره در موفقیت منتخبین انتصابات و انتخابات های سنتی ، راز و رمز بقا می باشد کاربست گفتمانی ایدئولوژیک است که به سهولت ، بر اذهان و افکار افراد نفوذ نموده و در حفظ استحکام این بنا، از هیچ تلاشی فروگذار نمی باشند.

گفتمان انتخاباتی، همانند دیگر گفتمان ها؛ تلاش می کند تا از طریق تبدیل عمل به گفتار، برای ایجاد تصویری روشن و واضح از هویت و عملکرد آتی کاندیدا و همچنین رویش بستری ایمن و معتبر جهت جولان و تحقق وعده وعیدهای خاص کاندیداتوری انتخاباتی ایجاد کند تا بدان حد  که سبک و جنس گفتمان کاندیداها نیز به اقتضای موعد تبلیغات انتخابات، دستخوش تغییراتی فاحش می گردد. تغییرات مقطعی ایجاد شده در گفتمان تبلیغاتی انتخابات، معمولا در سطح انتزاع باقی می ماند و کمتر، مبدل به لایه های عینیت می شود و یا اینکه گاها در گلوگاه بوق و کرنای وعده های سر خرمن تبلیغات گیر کرده و در نطفه خفه می شود.

نوروز 96 – برازجان