قاسم تنگسیرنژاد*

«از کمدی خنده زاده می شود و خنده برای مدتی کوتاه، انسان را از زیر سنگینی مصایب زندگی و تحمیلات و مضایق برونی، آزاد می سازد. کمدی اصلاح طلب است و آزادی بخش.»
   الاردیس نیکول
   «زمانی که در خلاقیت بسته می شود، دروازه هجو باز می شود.» 
     پی یر بوردیو                                                     
در پاسخ به این سوال که کمدی از کجا ناشی شده و چرا انسان، از خنده ی ناشی از آن لذت می برد، نظرات مختلفی مطرح شده است. از الکساندر بین گرفته تا امانوئل کانت، هربرت اسپنسر و زیگموند فروید. اما فردریش نیچه نظر متفاوت و کاملتری دارد. به زعم نیچه «اگر ما به سرگذشت بشر بیندیشیم و او را در چندین هزار سال پیش، در وحشت آباد زیستگاهش نگاه کنیم، در می یابیم که این موجود شکننده، پیوسته بیشترین واهمه ها را داشته است : همیشه آماده رزم! هم شکار می کرده است و هم شکار می شده است. همه چیز، بقای او را به خطر می انداخته و همیشه مرگِ خود را انتظار داشته است. بنابراین، هنگامی که او با هر گونه امر نامنتظره و غافلگیرکننده مواجه شود، بر می آشوبد، به ناگهان وحشت و تلواسه او را فرا می گیرد... حال، چنانچه این امور نامنتظره و غافلگیر کننده بدون خطر و آسیب، پدیدار شوند و بگذرند – چنان که در کمدی این امر روی می دهد – پس دیگر تعجبی نیست که او از چنین رویدادی به شادی و وجد درآید، احساسی در تضاد با هراس و تلواسه! پس در این رویارویی، به جای آنکه به حالت آماده باش خم شود و خود را منقبض کند و بلرزد؛ برعکس، قامتش را راست نگاه می دارد، به بدنش اتساع می دهد و می خندد! به نظر نیچه، حاصل و نتیجه دگرگونی آدمی، از هراس و تلواسه ای ناگهانی و غافلگیر کننده، به وجدی کوتاه مدت (فکاهی) خوانده می شود. موضوع کمدی و علت وجد و مسرت ما از آن در همین نهفته است؛ احساس خطری که به زودی بی خطری آن مسلم می شود. حاصل چنین احساسی به زعم نیچه خنده است.»1 با توجه به این نظر، یک پرسش بنیادین مطرح می شود و آن این است که وظیفه ایجاد کمدی بر عهده چه کسی است؟ پاسخ روشن است. هنرمند.

اما پیش از آنکه به تشریح وظیفه هنرمند در ایجاد و تولید کمدی برای جامعه بپردازیم، این پرسش را یررسی می کنیم که، بر پایه چه نگرشی، کمدی برای ادامه حیات در جامعه ضروری است؟ قطعا با دریافت پاسخ این سوال، رسیدن به گزاره دوم – وظیفه هنرمند – از بدیهیات هست. الکساندر بین (Alexnder Bain , 1818 - 1903) روانشناس اسکاتلندی معتقد است: «امور رسمی، ظاهری خشن و قراردادی در انسان حالت اجبار و کفّ نفسی جامد و راکد ایجاد می کند. تحمل این جمود و رکود بر موجودات زنده سنگین و تحمل ناپذیر است. به همین دلیل اگر انسان به ناگهان از چنین جمود، کفّ نفس و رکود اجباری و تحمیلی خلاص شود، در او واکنشی نشاط انگیز و تکان دهنده ایجاد می شود. او مانند کودکان به هنگامی که مدرسه تعطیل می شود، به هیجان می آید. خنده در اثر چنین وضعیتی و چنین خلاص و رهایی، به وجود می آید.»2 بدون لزوم به توضیح بیشتر به این نتیجه می رسیم که وجود کمدی تا چه میزان برای جامعه حیاتی است. در این میان هنرمند – که شامل نویسنده و شاعر نیز می شود – وظیفه ایجاد آن را بر عهده می گیرد.
 به راستی کمدی چیست و چه هدفی را دنبال می کند؟ اساسا فلسفه وجودی کمدی نقادی است. در واقع کمدی نویس به منظور دفاع از «نوع مطلوب»، از «نوع منفور» انتقاد می کند.  او با قرار دادن شخصیت های اثر در یک موقعیت ناشی از ناسازگاری و ناجوری (Incongruity) به کمدی دست پیدا می کند و ما به این موقعیت می خندیم. اما باید توجه داشت کمدی مراتب و پله هایی دارد که همه به یک هدف ختم نمی گردد. برخی از آنها مانند فارس (Farce) – که نوعی کمدی است-  فقط به خنداندن مخاطب معطوف می شود و صرفا پس از رسیدن به این امر - به هر قیمتی – به همین اندازه اکتفا می کند. آلن رینولد تامپسون معتقد است کمدی دارای پله های مختلفی است. او پله های کمدی را به این ترتیب طبقه بندی می کند: « 1- رکیک و هیجان انگیز بودن 2- رویدادهای ناگوار بدنی (مانند لیز خوردن، کتک خوردن) 3- شگردهای نقشه داستانی (هنر ساختن و پرداختن نقشه داستانی) 4- ظریف، نغز و لطیف گویی 5- بی ثباتی و ناهماهنگی شخصیت ها (هنر شخصیت پردازی) 6- طرح اندیشه های فلسفی، اجتماعی، فرهنگی و ... »3 به زعم تامپسون پله اول پایین ترین و پله ششم بالاترین سطح کمدی است. هرگاه به سوی پله ششم حرکت کنیم، به «کمدی متعالی» نزدیک تر می شویم. با استفاده از این نظریه، به راحتی می توان قضاوت کرد، تولیدات هنریِ سال های اخیر، در کدام پله قرار می گیرند؟ اساسا چند اثر، در پله ششم ایستاده اند و چند اثر در پله های اول؟ آنچه در این سال ها در هنر و اجتماعِ ما به وفور دیده می شود، تراژدی خنده است. وضعیت اسفناک تولیدات کمدی که متاسفانه اکثر آنها در پله اول قرار می گیرند و به معنای واقعی کلمه، چیزی جز «لودگی» نیستند. گرچه برخی از رفتارهای جامعه بیش از آنکه گروتسک (خنده دار/ هراسناک) باشد تراژیک است. واکنش جمعیتِ نظاره گر در حادثه پلاسکو در کدام دسته قرار می گیرد؟ بررسی چرایی این اتفاقات لازمه پژوهش مفصلی است که بی شک اجتماع ما بیش از هر زمان دیگری به آن نیازمند است. اما آنچه که بیش از همه، نیاز جامعه قلمداد می شود، کمدی متعالی است. کمدی که علاوه بر خنداندن، بی رحمانه نقد کند و ما را به تفکر وادارد.
جواد مجابی در جایی می نویسد : «شوخي‌ها ميزان فشار اجتماعي روي جامعه را در مقاطع تاريخي مختلف نشان مي‌دهند... شوخي‌ها بسته به فشارهاي زمانه و جامعه، شفاهي و كتبي مي‌شوند. در زمانه‌اي كه فشار وجود داشته باشد، شوخي‌ها هم بيشتر دهان به دهان و شفاهي است و جايي مكتوب نمي‌شود. اما وقتي آزادي‌بيان وجود داشته باشد و فشارها هم كمتر، متون طنز و كتبي هم بيشتر مي‌شود.» این گزاره، شاه کلید فهم این مسئله است که چرا جامعه ی عبوس ما از پسِ هر اتفاق تلخ و شیرینی در قالب جوک و شوخی واکنش نشان می دهد؟ درست اندکی پس از هر اتفاقی، سیل جوک ها جاری می شود و همه را درمی نوردد. این درست جایی  است که به جمله بالا از جامعه شناس فرانسوی می رسیم. با این همه به یقین می توان گفت : این جوک ها سوپاپ جامعه اند. اما نباید فراموش کرد این شیوه، مسالمت آمیز ترین شکل واکنش به فشارهای اجتماعی است. نیک می دانیم واکنش های هنجارگریز و خشن در برابر فشارها، تا چه اندازه خطرناک هست و در جامعه ایرانی این رفتارهای هنجارگریز روز به روز به چه میزان در حال افزایش است. بی شک همانطور که فرهاد ناظر زاده کرمانی معتقد است: کمدی هنری هشدار دهنده است. خنده ای که از کمدی حاصل می شود نتیجه استهزاء و تمسخر امور پلشت زندگی است. خنده هایی هشدار دهنده!

پی نوشت ها
1- «کمدی، نمایشنامه ای آزادی بخش»، فرهاد ناظر زاده کرمانی، مجله فارابی، دوره هفتم، شماره سوم
2- همان
3- «درآمدی به نمایشنامه شناسی»، فرهاد ناظر زاده کرمانی، انتشارات سمت، تهران 1383
 

* دبیر سرویس فرهنگ و هنر