امید زاهد:
چند وقتی بود که هوای دیدن منطقه خاییز شهرستان تنگستان در استان بوشهر در روح و ذهنم خطور کرده بود؛ تا بالاخره این فرصت دست داد که با دوست و برادرم حسین دریازاده پای در این منطقه بکر و زیبا که از مناطق هدف گردشگری استان بوشهر هم هست، بگذاریم. ابتدا تصورم این بود شاید خاییز خودش روستا و دیاری مستقل باشد اما بعد متوجه شدم خاییز مجموعه ای از چندین روستاست که همچون منطقه پشتکوه دشتستان؛ بر دامن کوهستان جا خوش کرده است. این روستاها و آبادی ها را خاییز می نامند. خاییز دیگری هم البته در ایران هست که در استان کهگیلویه و بویراحمد جای دارد. که البته منطقه حفاظت شده است اما خاییز تنگستان فقط عنوان روستای هدف گردشگری استان بوشهر را یدک می کشد. که امیدوارم روزی منطقه حفاظت شده نامیده شود.

خاییز دل انگیز، خاییز چهچهه پرنده ها و وز وز زنبورها و صدای آب های روان و صدای خش خش برگ های درختان نخل و کوه بیرمی که چه آرام و باشکوه ایستاده و روستاها چه صمیمانه بر دامن کوهستان نشسته اند و برای خود آواز خاییز دل انگیز می خوانند. خاییز اما انگار با همه این داشته ها کم و کاستی هایی هم داشت. کوه بیرمی نظاره گر ما غریبه ها بود اما هر چه می رفتیم از ما دورتر می شد؛ چرا بیرمی از ما خوشش نمی آمد!!! آخر این رسم میهمان نوازی نیست... چرا بیرمی دلش نمی خواست ما را ببیند... به ظاهر و قیافه بیرمی هم نمی آید که چشم دیدن ما را نداشته باشد... اصلا او اهل این حرفها نبود... . پس چرا بیرمی روی خوش به ما نشان نداد... .

با این همه رخش حسین دریازاده جاده کوهستانی خاییز را درنوردید. در کنار جاده، نخلستان ها و کوه ها و تپه ها چه زیبا همسایگی می کنند! چقدر زیبا به هم دلبسته اند و دلداده اند. هر کجا در خاییز انبوه نخلها را دیدیم بلافاصله آبادی و روستایی هم در کنارش دیدیم. افسوس می خورم چطور زمانی اینجا مرکبات استان را تامین می کرده و حالا از رونق افتاده است. خاییز دل انگیز را چه شده چرا خاییز، خاییز همیشگی نیست... .
روستاهای بنیان( بنیون) گشی، یخ، مخدان و آشی( آقاشیر) در منطقه خاییز هستند. روزگاری مرکبات استان از جمله انگور، لیمو و... از اینجا صادر می شد ولی امروزه هیچ خبری نیست. آگاهان محلی می گویند بر اثر سرما و آفتی که چندین سال پیش روی داده، منطقه خاییز هم از رونق افتاده است. خاییز حالا رنج بی آبی هم می کشد... .

در روستای مخدان توقفی می کنیم. صدای پچ پچ درختان نخل را می شنوم. صدای پای غریبه ها را خوب می شناسند. قدمگاه حضرت ابوالفضل هم در همین حوالی است و البته اردوگاه دانش آموزی در روستای گشی هم به نام تنها شهید این روستا – شهید ماندگار -  پابرجاست.
چند خانه قدیمی در مخدان یافتیم.  از درخت نخل، سنگ و شُل خانه هایی ساخته میشده که امروز برخی برجای هستند. با آقای فریدون حقیری از مخدان آشنا شدیم. به همراه خانواده، پنج شنبه و جمعه ها به مخدان می آیند. پدرش و یکی از پسرها اینجا تنها زندگی می کنند. می گوید:« خاییز برای خودش آن موقع «کویتی» بوده است. از بس اینجا رونق داشته از اطراف و اکناف برای کار و تهیه رزق و روزی به اینجا می آمده اند ولی حالا ساکنان اصلی رفته اند و اکنون اینجا تفرجگاهی است برای گذراندن پایان هفته در کنار خانواده و البته بازگویی خاطرات و یادآوری روزهای خوش خاییز. اینجا از بانک و مدرسه خبری نیست. اینجا خودت هستی و زمین آبا و اجدادیت!!!».
بعد از آنکه با آقای حقیری و خانواده اش عکس یادگاری گرفتیم از او پرسیدم چه مشکلی اینجا دارید؟ گفت: مشکل که زیاده اما کو گوش شنوا!!! ولی مشکل راه و مشکل همین منابع طبیعی خاییز که باید رسیدگی جدی شود از جدی ترین خواسته های اهالی اینجاست.
آقای حقیری می گوید شما که تا اینجا آمده اید حتما باید آشی را هم ببینید. وسوسه می شویم که آنجا را هم ببینیم. آشی در آخرین نقطه از شهرستان تنگستان و در مرز دو شهرستان دشتستان و دشتی قرار دارد.

راه خود را ادامه می دهیم تا به آشی برسیم. ساکنان آشی همه از سادات هستند. راه دسترسی به آشی فاقد نشانه و تابلو و خط کشی در جاده است. جاده کوهستانی است و گاه به گاهی خودرویی در آن رفت و آمد می کند. راستش را بخواهید من از این همه سکوت در کوهستان ترسیدم. شنیده بودم در اوائل پیروزی انقلاب اینجا مخفیگاه برخی افراد بوده است. اما باید می رفتیم سفری ماجراجویانه به قلب بیرمی!!!
آنقدر راه را ادامه دادیم تا آنکه به این نتیجه رسیدیم باید راه سنگلاخی را پیاده طی کنیم. دو نفر غریبه و نا آشنا بدون راهنما در قلب کوهستان بدون هیچ امکاناتی راه سفر در پیش گرفتیم. حسین دریازاده چوبی را عصای دست خود کرد و با این کار ترس مرا بیشتر کرد. حالا دیگر هر دو احساس خطر می کنیم. اما این خود لذت این سفر ماجراجویانه را برای ما صدچندان کرده است. وقتی پیچ های تند کوهستان را پیاده طی می کردیم تنها صدایی که شنیده می شد صدای وز وز زنبور و پرنده خوش الحانی بود که در میان شکوفه های بادام کوهی جولان می دادند. نور آفتاب وقتی بر شکوفه های سپید بادام کوهی می نشست، بسیار زیبا و دل انگیز می شد. همچون عروسی که چادری سفید با گل های رنگین به سر کرده است. این عروس ها در دامن کوه و تپه ها بسیار دیده می شود. با دیدن این تصاویر زییای طبیعی و بکر فکر کردیم در بهشت وارد شده ایم. در میان حیرت چشمانمان روی تخته سنگ بزرگی خط سیاهی نظرمان را جلب کرد. آشی نوشته بود. خوشحال شدیم که به آشی نزدیک شده ایم. اما چرا روی تخته سنگ آشی نوشته شده است؟ بدون تابلو! پیش تر رفتیم. اینجا تخته سنگ ها حرف می زنند. این ها حرف های تخته سنگ هاست که بر روی آنها حک شده است: شکار ممنوع، شخصیت خود را حفظ کنید، خط قرمز آشی( که ترس مرا بیشتر و بیشتر کرد). خط قرمز نزدیک شدن به منطقه ای ممنوعه بود! کاملا گیج شده بودم. اینجا تخته سنگ ها چه می گویند؟
به یک دو راهی رسیدیم یک راه راهی بود که از میان نخلها و درختان می گذشت و راهی دیگر که همین راه سنگلاخی بود. ابتدا بر این تجربه که هر کجا نخل هست آبادی هم هست بسوی درختان نخل رفتیم. اما چون وسعت جنگل را دیدیم و ترس از اینکه حیوانات وحشی در این جا باشند ترجیح دادیم برگردیم چرا که نمی دانستیم پشت این کوه و درختان نخل آیا روستای آشی هست یا نه؟ در راه چند پلاستیک چیپس و پفک و بطری خالی نوشابه خیالمان را راحت کرد . دوستم حسین به شوخی گفت نشانه هایی از حیات آدمیان در این جا یافتیم!!!

راه را برگشتیم هیچ کس هم در این حوالی نبود تا از او راهنمایی بگیریم لحظه ای به سکوت سهمگین کوهستان و به خودمان نگاه کردیم. کمی ترس بر ما مستولی شده بود. هیچ کسی دیده نمی شد. چند بار شروع به های و هوی کردیم ولی کسی نبود صدایمان را بشنود و های ما را با هوی جواب دهد. راه را ادامه دادیم. صدای ما انعکاس در کوه پیدا می کرد و حسین دریازاده یادش به شعر مولانا افتاد: این جهان کوه است و فعل ما ندا /// سوی ما آید نداها را صدا
دوباره برگشتیم و به راه و تجربه اول و راه نخلستان و جنگل را در پیش گرفتیم به امید اینکه پشت این نخل ها و جنگلها روستای آشی را ببینیم. بعد از پشت سر گذاشتن و گذر از جنگل و نخلستان خود را در شیب تندی دیدیم که در بالای آن خانه هایی به چشم می خورد. خوشحال شدیم و راه سخت و دشوار سراشیبی را طی کردیم تا به روستا رسیدیم. تنها تابلوی که دیدیم تابلویی بود از مدیریت جهاد کشاورزی تنگستان درباره پایلوت باغات گرمسیری و... و مبارزه با علف های هرز... . که در نوع خود جالب بود!!! در دل کوهستان و مبارزه با علف های هرز. به هر حال به آشی رسیدیم... .
وجه تسمیه آشی از آقاشیر از بزرگان این محل گرفته شده است. اینجا جاذبه تاریخی و طبیعی هر دو در کنار هم هستند. اهالی قریب به ده خانوار می باشند. گویا از دیرباز جمعیت بیشتری ساکن بوده، حتی مدرسه هم وجود داشته که البته الان نه مدرسه و نه هیچ مرکز اداری و یا دولتی در آن نیست. با از رونق افتادن خاییز جمعیت از اینجا پراکنده شده اند. قبرستان قدیمی هم در روستا هست اما متروک شده و جز یک یا دو قبر در آن باقی نمانده است. ساکنان کنونی سعی کرده اند در کنار ایجاد خانه های جدید خانه های قدیمی را حفظ کنند و تخریب نکنند. چند آسیاب آبی  قدیمی هم در کنار تنگ آشی وجود دارد و آتشکده ای که گفته می شود دکتر علی اکبر سرفراز – باستان شناس - آن را از نزدیک دیده است.

ساکنان اظهار می دارند ورود برای همه ممنوع نیست؛ افرادی که به دنبال شکار هستند، افرادی که فقط به دنبال تخریب طبیعت هستند و دوستدار طبیعت نیستند به اینجا راهی ندارند. جالب آنکه در روستا هیچ دیواری نیست. حیاط خانه ها همه در کنار هم و رو در روی هم است. اینجا خانواده های سادات موسوی و نامجو زندگی می کنند. اما چرا اینجا را دولت منطقه حفاظت شده اعلام نمی کند؟ جا دارد خاییز که جزء مناطق هدف گردشگری هم هست  به مناطق حفاظت شده استان بوشهر و  ایران بپیوندد.
آب شرب اینجا از چشمه ای که از دامن بیرمی باشکوه می جوشد تامین می شده و هم اکنون هم این آب گوارا که به چشمه بهشتی معروف است، در باغ های آشی روان است. این آب نخل ها و باغ های مرکبات را آبیاری و سیراب می کند.
هنگام خداحافظی فرا رسیده است. آفتاب در میانه آسمان روستای آشی ایستاده و بیرمی - بام استان بوشهر -  هنوز با چشم های نگرانش ما غریبه ها را زیر نظر دارد. باید می دانستم شکستن آرامش و حریم بیرمی آن هم توسط غریبه ها باعث شده تا بیرمی به گرمی ما را نپذیرد. هنوز نمی دانم بیرمی با ما قهر است یا آشتی!؟

برای رسیدن به آشی حدود 5 کیلومتر راه را بیشتر پیاده طی کرده ایم و حالا باید بازگردیم. خستگی راه و کوهپیمایی هر دو نفرمان را خسته کرده بود. از پشت سر به کوه بیرمی و روستای آشی و تخته سنگ ها نگاه می کنم. هر یک سخنی می گویند: « فردا و فردا ها کسانی که به اینجا می آیند، چطور انسان هایی خواهند بود؟ آیا دیگر کسی نمی آید؟ آیا ما آسوده خواهیم بود؟»
مسیر طولانی را دوباره بازگشتیم. اما این بار نه با ترس و دلهره که با ایمان و باور بیشتر به طبیعت، نیاز است که همگی کمر به خدمت به طبیعت ببندیم. از بس برایم ماجرای این سفر جالب بود که جوراب هایم را هم در کنار تخته سنگ ها جا گذاشتم. شاید هم بیرمی می خواست با ما شوخی کند و جوراب هایم را برداشته باشد!!! شاید می خواست نشانه ای باشد برای رهگذران!! شاید هم تخته سنگ ها آن را روی خود حک کنند و بنویسند: آهسته و پیوسته بیاید... مواظب باشید اینجا قلب طبیعت خاییز می تپد. اینجا بیرمی باشکوه آرام و نجیب ایستاده است و لبخند می زند... .
باسپاس ویژه از اهالی محترم خاییز( مخدان، آشی) و دوست و برادرم حسین دریازاده عزیز./ص