ابوذر مختار زاده*

لزوم توجه به نقد و تحلیل آثار نمایشی همواره مهم ترین راه شناخت عناصر اصلی آن محسوب می شود . در زمانه های گوناگون این امر به صورتی خود را نشان داده و راه را برای به وجود آمدن ساختار و نظریه باز کرده است. با دقت در آثار گذشتگان در می یابیم به عنوان مثال اگر ارسطویی نبود که آثار نمایشنامه نویسان یونان باستان را مورد بررسی قرار دهد شاید ما آنچه را که امروزه بعنوان نمایشنامه ی کلاسیک مورد بررسی قرار می دهیم وجود نداشت . یا اگر پراپ بررسی های نشانه شناختی خود را بر روی قصه های عامیانه شکل نداده بود،امروزه ما با چنین ساختاری قوی در این حوزه روبرو نبودیم . در هر دوره و بنا به شرایط زمانه (هنر بصورت کلی محصول زمانه ی خود است ) نوع کارکرد هر کدام از این ساختارها مورد بازنگری قرار داده شده است . دیگرانی آمده اند و نظریات جدید خود را با حذف و یا تغییر نگرش در ساختار قبلی بوجود آورده اند. تاریخ مکاتب ادبی و هنری سرشار از چنین پدیده هاییست که گاه حتی به دادن بیانیه هایی علیه مکتب قبل هم انجام می گرفته است(بیانیه رومانتیک ها به قلم ویکتور هوگو در مقدمه نمایشنامه کرامول  بر علیه کلاسیک ها از این جمله است ) اما همه ی این مسائل فقط به دلیل بوجود آمدن نظریه ی جدید بوده است. نظریه همراه خود ساختار دارد. هر ساختار به مانند قوانین مقرراتی هر آیین نامه ای متشکل از بندهاییست که لزوم قرار گرفتن در محدوده ی مشخص آن را بیان می نماید. هر نظریه برای خود تعاریفی دارد که به مانند مسیرهای راهنمایی مورد تفسیر کارشناسان آن نظریه قرار گرفته اند . اما در عالم هنر فقط اتکا به ساختار و نظریه نیست که به خلق یک اثر کمک می کند. هنرمند می تواند از این ساختارها پیروی کند و می تواند این کار را نیز انجام ندهد . اما به هنگام ثبت مبنایی جهت ارزیابی عملکرد یک اثر هنری چرا نتوان از آن استفاده کرد ؟
در عالم هنر نمایش بدلیل گستره ی مکاتب و سبک های اجرایی این امر همواره محلی بوده است برای گفتگوهای بین هنرمند و دیگران  که گاها با جنبه های نزاعی نیز همراه بوده است . هنرمند هیچ وقت خود را در قالب نظریه و ساختار محدود نمی کند. نمایشگر همواره قصد دارد با توجه به فضای ذهنی خود جهان اثر خود را بیافریند . این موقعیت هنگامی سخت می شود که به خصوص در زمانه ای که زندگی می کنیم تعدد و تنوع آثار به قدری زیاد می گردد که لزوم تحلیل و تفسیر هر کدام از این آثار خود نیازمند مطالعات جدی می گردد. چرا که هنرمند نمایشگر همواره در ساخت جهان اثر خود فضایی لایتناهی را تصویر می کند که عموما قرار است از قید و بندهای ساختار و نظریه خارج باشد.  حال کار تفسیر و تحلیل و ارزیابی را چه کسی باید انجام دهد؟ منتقد
منتقد رابطیست میان هنرمند و مردم. کار اصلی او خلاصه می شود در یک جمله ؛تشخیص سره از ناسره. این امر بر عهده ی کسی گذاشته می شود که لزوم مطالعه تمامی آثار نمایشی از تمامی جریانها و مکاتب را را باید بعنوان اصل قرار دهد . منتقد قرار است تشخیص دهد که اثری که خلق شده در قیاس با نظریه مورد استفاده در چه مراتبی قرار دارد. منتقد باید لزوم تفسیر را بداند. بسیاری از آثار دنیای پسامدرنیته ما نیازمند تفاسیر گوناگون می باشند. تفاسیری که حتی از مکتبها و جریان های هنری نیز عبور کرده و وارد نظریات فرهنگی شده اند . اگر تا دیروز منتقد فقط محدود به تفسیر جهان اثر بر مبنای نظریات فیلسوفان بود و  نهایتا می توانست تاثیر نهیلیستی( معناباخته گی جهان) یا اگزیستانسیالیستی( اصالت وجود ) را از درون آثار قبل از میانه ی قرن بیستم بیرون بکشد، امروزه باید به سمت نظریات پساساختارگرایانه ،فیمینیستی، هرمنوتیکی و نشانه شناختی نیز برود . منتقد با تسلط براین نظریات می تواند راه شناخت اثر خلق شده را برای مخاطب هموارتر کند و او را از دادن قضاوتهای با دید کلاسیک رها کند .امری که نه فقط مخاطب امروزی بلکه داوران تئاتری نیز بری از آن بوده و همچنان آثار را با توجه به سلیقه خود مورد سنجش قرار می دهند. منتقد ابتدا باید مساله پرتی چون سلیقه و جهان بینی شخصی را از خود دور کرده تا بتواند تفسیری که از خلق یک اثر بیان می کند تفسیری مستقل و فاقد جانبداریهای احساسی باشد و تمامی ارکان و عناصر اصلی نمایش را شناسایی نماید. متاسفانه در این کشور منتقدان همواره از سوی جامعه ی هنری به بدترین الفاظ شناخته شده اند چرا که هنوز ظرفیت پذیرش نقد به عنوان زیر بنایی اصلی شناسایی جهان فکری هنرمند در میان این دسته بوجود نیامده است. همچنان منتقد بعنوان شخص رانده شده از آن رشته نامیده می شود و همچنان نقد یک اثر به مثابه ی تلاش برای فرو ریختن شخصیت هنری افراد تلقی می گردد . و این ریشه در رفتارشناسی مردم این سامان نیز دارد.
لزوم بوجود آمدن کانون منتقدین نمایش استان قبل از آنکه بخواهد یک نمایش فرمالیته جهت بیلان کاری انجمن نمایش باشد ،یک ضرورت است . ضرورتی است که تاثیرات آن سالهای آینده می تواند در بهبود کیفیت آثار نمایشی خود را بهتر و بیشتر نشان داده و زمینه های پیوستن نمایشگران استان به سمت و سوی مطالعه و آگاهی های نمایشی را فزونی بخشد./ج

*استادیار دانشگاه علمی کاربردی کنگان