به گزارش مهر، بررسی داده‌های صادرات ماهانه‌ی نفت ایران در کنار رشد نقطه‌به‌نقطه‌ی نرخ دلار در بازار آزاد از در ۱۰ سال گذشته، الگویی روشن را نشان می‌دهد. هر سه موج بزرگ ارزی این دوره، در سال‌های ۱۳۹۷، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۵، هم‌زمان با محدود شدن مسیرهای فروش نفت رخ داده‌اند. پیش‌بینی منابع خارجی صادرات نفتی ایران پس از اعمال محاصره دریایی غیرقانونی آمریکا علیه ایران، به کف چند دهه گذشته رسیده است.

رابطه بین صادرات نفتی و رشد نرخ ارز در ایران ساده و خطی نیست. نرخ ارز معمولا پیش از کاهش واقعی صادرات واکنش نشان می‌دهد. به عبارت دیگر زمانی که بازیگران اقتصادی انتظار دارند که در آینده فروش و صادرات نفت کاهش پیدا کند، سریع‌تر واکنش نشان داده و این اثرات در بازار ارز نیز قابل مشاهده است.

تغییرات نرخ ارز تنها از یک عامل تبعیت نمی‌کند، در بلندمدت تورم و رشد نقدینگی اصلی‌ترین عوامل تعیین کننده تورم هستند، اما آمارها نشان می‌دهد که در کوتاه‌مدت شوک‌های بیرونی و انتظارات، می‌توانند به بازیگران اصلی بازار ارز تبدیل شوند.

پیشی گرفتن انتظارات از واقعیت

در اردیبهشت ۱۳۹۷ ایالات متحده از برجام خارج شد. در آن مقطع صادرات نفت ایران همچنان بیش از ۲.۳ میلیون بشکه در روز بود و هنوز بازگشت تحریم‌ها اثرگذار نشده بود، اما بازار ارز بی‌درنگ واکنش نشان داد. میانگین نرخ دلار در شهریور همان سال به حدود ۱۴ هزار تومان رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۷۴ درصد افزایش داشت؛ بالاترین رشد ثبت‌شده در کل دوره‌ی بررسی.

کاهش واقعی صادرات با تأخیر رخ داد: حدود ۱.۱ میلیون بشکه در آذر ۱۳۹۷ و کمتر از ۶۰۰ هزار بشکه در خرداد ۱۳۹۸. در همین فاصله شتاب رشد دلار کاهش یافت و رشد سالانه‌ی آن در شهریور ۱۳۹۸ منفی شد. به بیان دیگر، بازار ارز پیش از اعمال کامل تحریم‌ها، اثر آن را در قیمت لحاظ کرده بود.

کف صادرات و موج دوم ارزی

سال ۲۰۲۰ پایین‌ترین سطح صادرات نفت ایران در این دهه را ثبت کرد. میانگین صادرات به حدود ۳۴۰ هزار بشکه در روز رسید که کمتر از یک‌ششم سطح سال ۲۰۱۷ بود. هم‌زمان، همه‌گیری کرونا قیمت جهانی نفت را نیز به‌شدت کاهش داد.

موج دوم ارزی با فاصله از افت صادرات و هم‌زمان با کاهش ذخایر ارزی در دسترس شکل گرفت. میانگین نرخ دلار در مهر ۱۳۹۹ به حدود ۲۹ هزار تومان رسید که ۱۶۰ درصد بیش از سال قبل بود. پس از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و افزایش احتمال توافق، نرخ دلار تا بهار ۱۴۰۰ به حدود ۲۲ هزار تومان کاهش یافت؛ که شاهد دیگری بود بر نقش تعیین‌کننده‌ی انتظارات در بازار ارز.

بهبود صادرات، بدون ثبات ارزی بدون برجام

در دوران ریاست جمهوری بایدن و کاهش شدت تحریم‌ها، صادرات نفت ایران عمدتا به مقصد چین، از حدود ۸۰۰ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۱ به نزدیک ۱.۶ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۵ رسید و تقریبا دو برابر شد. با این حال، نرخ دلار روند صعودی خود را حفظ کرد و از حدود ۲۵ هزار تومان در ابتدای ۲۰۲۱ به بیش از ۱۳۰ هزار تومان در آذر ۱۴۰۴ رسید؛ افزایشی پنج‌برابری. رشد سالانه‌ی نرخ ارز در زمستان ۱۴۰۱ نیز به حدود ۹۰ درصد رسید.

این واگرایی دو دلیل اصلی دارد. نخست، فروش نفت به معنای بازگشت کامل درآمد ارزی نیست؛ بخشی از نفت با تخفیف و از طریق واسطه‌ها فروخته شد و بخشی از درآمد آن با تأخیر یا به‌طور ناقص به بازار ارز رسید. دوم، تورم بالای ۴۰ درصد به‌طور مستمر از ارزش ریال کاسته است.

در نهایت صادرات نفت ایران در بهمن ۱۴۰۴ به حدود ۲.۲ میلیون بشکه در روز رسید که از افزایش بارگیری‌ها پیش از آغاز جنگ حکایت داشت. با آغاز جنگ در اسفند و برقراری محاصره‌ی دریایی آمریکا در فروردین، صادرات در اردیبهشت به حدود ۱۱۰ هزار بشکه کاهش یافت و رشد سالانه‌ی نرخ دلار بار دیگر از ۱۰۰ درصد فراتر رفت.

فراز و نشیب نفت و دلار پس از جنگ رمضان

تفاهم‌نامه‌ی خرداد تنها برای چند هفته امکان ازسرگیری صادرات را فراهم کرد. با برقراری مجدد محاصره در نیمه‌ی تیر، صادرات در مرداد به حدود ۲۴۰ هزار بشکه رسید و در شهریور متوقف شد. به گزارش پیش‌بینی شرکت کپلر، این نخستین ماه بدون بارگیری نفت از زمان انقلاب ۱۳۵۷ است. نرخ دلار در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ به رکورد حدود ۲۶۹ هزار تومان رسید.

نفت همچنان مهم‌ترین منبع ارزی کشور است و محدودیت در فروش آن همواره بر بازار ارز اثر گذاشته است. با این حال، افزایش صادرات به‌تنهایی برای ثبات نرخ ارز کافی نبوده است. بازار ارز بیش از هر چیز به اخبار و انتظارات واکنش نشان می‌دهد؛ و تا زمانی که درآمد نفتی به‌طور کامل بازنگردد و تورم مهار نشود، ریال حتی در دوره‌های رونق صادرات نیز تضعیف خواهد شد.