انقلاب مشروطیت ایران به همان نسبت که در اجتماع ایران اثر گذاشت، به همان نسبت نیز در رشد نهضت بیداری زنان تاثیر گذاشت و در این میان مطبوعات نقش اساسی داشتند. در طول تاریخ زنان بسیاری بر سرنوشت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی عصرخود تاثیر‌گذار بوده‌اند؛ اما بدلیل فراز و نشیب‌های تاریخ مرد سالار کمتر نامی از آنان به جای مانده است. بر همین اساس چاره‌ای نیست جز اینکه نخستین اطلاعات مستند موجود در هر زمینه را به عنوان آغاز تاریخ آن مقوله به شمار آورد. یکی از زنان فعال سیاسی در دوران مشروطه صدیقه دولت‌آبادی ست که از او به عنوان اولین زن روزنامه نگار ایرانی نیز یاد می‌شود. دولت‌آبادی در سال 1258 هجری شمسی در خانواده‌ای مذهبی اما متجدد در اصفهان به دنیا آمد. پدرش حاج میرزا هادی دولت‌آبادی از روحانیون روشنفکر زمان خود بود و مادرش خاتمه بیگم نام داشت. برادر او یحیی دولت‌آبادی نیز از مردان آزادی خواه ایران بود که اثر مهم «حیات یحیی» از اوست.خانم دولت‌آبادی اگر چه در خانواده‌ای پر جمعیت و پس از هفت پسر به دنیا آمده بود، اما بر خلاف فرهنگ رایج سنتی در خانواده‌های قشری آن روزگار، بسیار مورد توجه و محبت بود. گفته می‌شود زمانی که صدیقه شش سال داشت حاج میرزا هادی دولت‌آبادی به او می‌گوید: «حالا که پس از هفت برادر در محیطی پر از جهل و تبعیض به دنیا آمده ای، به تو می‌گویم اگر مانند برادرانت درس بخوانی، مانند آنها از من ارث خواهی برد وگرنه تو را از ارث محروم خواهم کرد.» وی تحصیلات ابتدایی خود را در زمینه‌های فارسی و عربی نزد شیخ محمد رفیع عطاری در تهران آغاز کرده و مراحل بعدی را توسط معلمان وقت دارالفنون فرا گرفت. دولت‌آبادی در سن 18 سالگی با پزشک خانوادگی‌شان دکتر اعتضاد‌الحکما ازدواج کرده، صاحب فرزندی نشد و پس از یکسال تقاضای طلاق کرد، که این مساله نیز حاکی از تفاوت‌های روحی خود او و قابلیت‌های فرهنگی خانواده‌اش می‌باشد که نسبت به طلاق، نگاه سخت گیرانه و منفی روزگار خود را نداشته‌اند. او در سال 1296 نخستین دبستان دخترانه را به نام «مکتب خانه شرعیات» تاسیس کرد و پس از آن توانست مجوز انتشار نشریه «زبان زنان» را در اصفهان دریافت کند که در مورد اصول تعلیم و تربیت و به منظور آشنایی زنان با حقوق و جایگاه آنان منتشر می‌شد. هر چند به دلیل سنت‌های نانوشته و تعصبات یک سونگرانه در کوچه و خیابان‌های اصفهان نشریه«زبان زنان» را به آتش می‌کشیدند و عاقبت نیز دو سال پس از انتشار به علت انتشار مقاله‌ای بر علیه وثوق الدوله «زبان زنان» توقیف شد. گفته‌اند در آن زمان رئیس نظمیه به صدیقه دولت‌آبادی گفته بود:« خانم، شما صد سال زود به دنیا آمدید» و صدیقه در پاسخ گفته بود:« آقا من صد سال دیر متولد شدم. اگر صد سال زودتر به دنیا آمده بودم، نمی‌گذاشتم زنان چنین خوار وخفیف در زنجیر شما مردها اسیر باشند» در همین احوال در حالی که سه ماه بیشتر از تاسیس « مکتب خانه شرعیات» او در اصفهان نمی‌گذشت، وزارت فرهنگ دوره قاجاریه نیز، مدیران آن را به جرم دایر کردن مدرسه دخترانه که در آن زمان ممنوع بود، حبس کردند. اما با همه این اوصاف خانم دولت‌آبادی نه تنها پاپس نکشید بلکه مصمم‌تر از پیش به تهران رفته و در ضمن تاسیس مدرسه دختران«ام المدارس»، «انجمن آزمایش بانوان» را نیز تاسیس کرد. گفتنی است او در محیط سیاسی پس از مشروطه به عنوان یک فعال سیاسی، در مبارزه و اعتقاد به اصول آزادی و عدالت همواره پیشتاز بود. او که از موسسان انجمن مشروطه خواهانه«مخدرات وطن» بوده در جریان مخالفت جناح‌های ملی، مذهبی با قرارداد 1907 میلادی که ایران را تحت سلطه انگلستان و روسیه قرار داده بود، بسیار فعالانه اقدام می‌کرد تا جایی که به همراه گروهی از زنان همفکر خود با حضور در قهوه خانه‌های تهران،آنها را به عدم استفاده از قند خارجی تشویق می‌کرد. وی در سالهای بعد نیز به عنوان اولین زن ایرانی در یک کنگره بین‌المللی زنان در برلین شرکت کرد. او در سال 1302 برای تحصیل دررشته تعلیم و تربیت راهی فرانسه شد و در 1927 میلادی از دانشگاه پاریس، فارغ التحصیل و پس از بازگشت به ایران در وزارت فرهنگ مشغول به کار شد. وی درجریان مخالفت جناح های ملی- مذهبی با قرارداد 1907 میلادی كه كشور را به طور رسمی زیر نفوذ انگلستان و روسیه قرارمی داد، به همراه زنان همفكر خود به قهوه خانه هایی می رفت كه از قند خارجی استفاده مي كردند تا آنان را از مصرف قند خارجی برحذر دارد".دولت آبادی" در سال 1296 خورشیدی پس ازدرگذشت پدرش به اصفهان بازگشت و نخستین دبستان دخترانه را به نام «مكتبخانه شرعیات» گشود و سال بعد انجمنی را به نام «شركت خواتین» تاسیس كرد و همزمان با این فعالیت ها دبستانی را برای دختران بی بضاعت ایجاد نمود، اگرچه همه این كارها با مخالفت های زیادی روبه رو بود. در سال 1298 خورشیدی به منظورآشنایی بانوان با حقوق خانوادگی خود و اصول تربیت جدید از وزارت معارف مجوز انتشار سومین نشریه ویژه زنان را درایران به نام «زبان زنان» دریافت كرد. «زبان زنان» دوهفته نامه ای بود كه هدف از انتشار آن آگاهانیدن زنان از حقوقشان و بسیج آنان برای مخالفت با قرارداد 1919 میلادی بین دولتهای انگلیس و ایران بود.این خط مشی، برای «زبان زنان» به قیمت گزافی تمام شد و دستور توقیف آن در اصفهان پس از دو سال انتشار صادر شد. "دولت آبادی" پس ازتوقیف «زبان زنان» به تهران آمد و بار دیگر «زبان زنان» را به صورت ماهنامه منتشر نمود. وی در سال 1300 در تهران انجمنی را به نام «انجمن آزمایش بانوان» تاسیس نمود و در جنبش علیه استفاده از كالاهای خارجی فعالانه شركت كرد. "صدیقه دولت آبادی" در سال 1301 به آلمان رفت و در كنگره بین المللی زنان در برلین شركت كرد. او نخستین زن ایرانی است كه در یك كنگره بین المللی به نمایندگی از زنان ایران حاضر شد و سخنرانی كرد.وی درسال 1302 خورشیدی به اروپا رفت و تحصیلات خود را در مدرسه بین المللی آلیانس پاریس ادامه داد. سپس در كالج شبانه روزی زنان دوره 3ساله تعلیم و تربیت را به پایان رسانید و موفق به گرفتن مدرك لیسانس در تعلیم و تربیت از دانشگاه سوربن فرانسه شد. او دراین مدت به همكاری با مطبوعات ایران ادامه داد و مقالاتی راجع به زنان ایران و تطبیق موقعیت زن ایرانی با قوانین و مقررات اسلامی نوشت و در روزنامه های معتبر فرانسه منتشر کرد. "دولت آبادی" در سال 1305 خورشیدی در دهمین كنگره بین المللی برای حق رای زنان به نمایندگی از زنان ایران شركت كرد و در اواخر سال 1306 خورشیدی به ایران بازگشت . او در سال 1316 خورشیدی كتاب «آداب معاشرت» را نوشت. صدیقه دولت آبادی از آذرماه 1321 نشر «زبان زنان» را از سر گرفت. وی در سال 1326 به اروپا رفت و در كنگره بین المللي
زنان برای صلح و آزادی شركت کرد و مقاله ای درباره پیشرفت زنان در ایران خواند. خاطرات و یادداشت ها و نامه های شخصی و نامه های رسمیش به مراجع دولتی، مقالات او و صفحات مجله «زبان زنان» اسناد ویژه ای هستند كه در پژوهش های جدید تاریخی درباره جنبش زنان در نیمه اول قرن بیستم در ایران جایگاهی ویژه دارند.
فعالیت‌های صدیقه دولت آبادی
فعالیت درانجمن مشروطه‌خواهانه مخدرات وطن. او ازموسسان این انجمن بود.
تاسیس مدرسه دخترانه در سن 14 سالگی.
مخالفت با قرارداد 1907 میلادی که ایران را تحت نفوذ انگلستان و روسیه قرار داده بود. او همراه با سایر زنان همفکر خود مخالفتش با این قرارداد را با تحریم کالاهای وارداتی و رفتن به قهوه‌خانه‌ها و تشویق آنها به عدم استفاده از قند خارجی نشان می‌داد.
در سال 1298 به منظور آشنا کردن زنان با حقوقی همچون آموزش، استقلال اقتصادی و حقوق خانوادگی خود، اقدام به انتشار اولین نشریه حقوق زنان در خارج از تهران و سومین آن در ایران به نام «زبان زنان» نمود. او در این نشریه به مباحثی نظیر حجاب و نقش انگلستان در ایران انتقاد می‌کرد.
در سال 1301 به آلمان رفت و در کنگره بین المللی زنان در برلین شرکت کرد. او اولین زن ایرانی بود که در یک کنگره بین المللی به نمایندگی از زنان ایران حاضر شد و سخنرانی کرد.
در سال 1305ش در دهمین کنگره بین المللی برای حق رای زنان، به نمایندگی از زنان ایران شرکت کرد.
در سال 1321ش به انتشار مجدد «زبان زنان» اقدام نمود، و آن را به صورت مجله‌ای 48 صفحه‌ای منتشر کرد .
ماهنامه ی «زبان زنان»
این ماهنامه از فروردین ماه سال 1301 هـ . ش. در تهران منتشر شد که انتشار آن تا پایان همان سال دوام داشت. علت امر این بود که از سوی وزارت معارف، محدودیت هایی ایجاد شد و صدیقه دولت آبادی برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت. این ماهنامه از با نفوذترین ماهنامه های حقوق زنان بود. "زبان زنان" برای آشنا کردن زنان با حقوقی هم چون: آموزش، استقلال اقتصادی و حقوق خانوادگی خود می پرداخت و این ماهنامه در 32 صفحه تحریر و منتشر می شده است و در تهران توسط چاپ رنگین چاپ می شده است.
از لحاظ ویژگی محتوایی می توان به ساده نویسی و استفاده از کلمات اصیل فارسی اشاره کرد.برای نمونه در توضیح اینکه "خانم" کلمه ای فارسی نیست و این لقب از زمان حکومت مغول ها به کار رفته است می نویسد: "بیگم" نیز مانند "خانم" از مغول ها مانده است و فارسی این لقب "بانو" است.
اختصاص به یک قشر خاص ندارد. کما اینکه زنان کم سواد خانه دار هم می توانند از این ماهنامه استفاده کنند. اخبار مختلف کشور و به خصوص اخبار مربوط به زنان را تقریبا به طور کامل تحت پوشش قرار می داد. از جمله: بستن قراردادهای سیاسی، تاسیس
کلوپ ایران و انگلیس در اصفهان و هم چنین مقالاتی در مورد تربیت فرزند، آشپزی و ...
این نشریه همچنین، مسائل تئوريك مدرن مانند سوسیال دموکراسی و سوسیالیسمِ را در مطالب خود مورد توجه قرار می داد که می تواند نشانگر سعی صدیقه دولت آبادی در جهت فراهم آوردن پایه های لازم نظری برای جنبش زنان در زمینه ی دست یابی به حقوق فردی و اجتماعی شان باشد.
با اینکه بعضی از مردان حتی به نفع حقوق زنان می خواستند مقالاتی را در این ماهنامه به چاپ برسانند، ولی از پذیرفتن آن مقالات خودداری می کرد.
زبان زنان، اولین نشریه ای بود که نام "زن" را در عنوان خود آورد و علاوه بر آن انتخاب نام "زبان زنان" برای روزنامه نیز چنان چه افسانه نجم آبادی می گوید: " .. آشكارا سنت شدني و وارونه سازی مفاهیم غالب بود . چرا که در طرح غالب "زبان زن" باید کوتاه باشد و "زبان درازی" برای زنان بار منفی دارد. اما صدیقه دولت آبادی با نامیدن عنوان روزنامه به نام "زبان زنان" طرح غالب را نه تنها به بازی گرفت، بلکه به آن باری مثبت داد ..."
قمر تاج دولت آبادی در خاطرات خود می نویسد: ".. روزی را به خاطر دارم که روزنامه های زبان زنان را طوری روی هم چیده بودند که فقط زبان زنان آن با خط درشت نوشته می شد، به چشم می خورد و در سر تا سر اتاق دیده می شد. من با دقت به آن ها نگاه می کردم. خواهرم صدیقه دولت آبادی پرسید : به چی این طور خیره شدی و نگاه می کنی؟ گفتم: به اینکه زبان زنان چقدر دراز شده، نگاه می کنم. خنده اش گرفت و گفت: الهی که زبان زنان روزی از این هم درازتر شود..." .این روزنامه با مخالفت های زیادی هم مواجه شد. که با حمله و سنگ باران به خانه ی مسکونی و دفتر روزنامه او را مجبور به ترک اصفهان کردند. صدیقه دولت آبادی، با انتشار روزنامه ی زبان زنان به فعالیت فرهنگی خود ادامه داد ولی بازهم با گروه بی شماری از کهنه پرستان و تاریک بینان علم مواجه شد که با او به مخالفت پرداختند و حتی جسارت را به حدی رساندند که دفتر روزنامه اش را آتش زدند و خودش را هم مورد ضرب و شتم قرار دادند. سال ها بعد صدیقه دولت آبادی طی سخنرانی در کانون بانوان در بهمن سال 1330 مدعی می شود که تمام این حرکات به علت مخالفت «زبان زنان» با قرارداد 1919 م . بوده است و عده ای به تحریک کنسول دولت انگلستان در اصفهان به دفتر روزنامه و خانه ی دولت آبادی حمله کرده اند.
این روزنامه نگار ایرانی و فعال حقوق زنان در ایران که خدمات ارزنده‌ای را در هموار ساختن راه پیشرفت و حرکت‌های آزادی خواهانه برای زنان انجام داد، سرانجام در سن 82 سالگی بر اثر بیماری سرطان در گذشت. در طول تاریخ معاصر ایران چه فراوانند زنان ایثارگری که به خاطر فعالیت های مسالمت آمیز اجتماعی ـ فرهنگی و سیاسی شان ، رنج ها و مشقت های بسیاری را به جان خریده اند، زنانی همچون محترم اسکندری که به جرم انتشار مجله ی «نسوان وطن خواه» در خیابان دشنام شنید و سنگسار شد؛ شهناز آزاد (رشدیه) سردبیر «نامه ی بانوان»که به زندان و تبعید محکوم شد، فخر آفاق پارسای که به جرم چاپ مقاله ای به حمایت از حقوق حقه زنان در مجله ی«جهان زنان» به قم تبعید شد؛ و صدها نمونه از این دست... با این همه ناروایی ها و هزینه ها اما زنان دست از فعالیت های سیاسی و فرهنگی خود برنداشتند و در زمینه های مختلف: ادبیات، عرفان، نجوم، خوشنویسی، نقاشی، شعر، موسیقی، آوازه خوانی، و ... سر آمد عصر خود شدند .