احمد خواجه حسنی

عباس عراقچی وزیر امور خارجه کشورمان در مصاحبه ای تازه، از زخمی کهنه و تاریخی (نفوذ) بر پیکر نظام حکمرانی لایه برداری کردند و اظهار داشتند: «بمباران بیت رهبری از طریق حفره ی امنیتی صورت گرفته و این حفره ی امنیتی احتمالاً همچنان وجود دارد و در جهت‌ گیری در تصمیم‌ سازی‌ها هم اثرگذار است!
حفره امنیتی فقط در نفوذ و گرفتن اطلاعات نیست؛ در جهت دهی به تصمیم‌سازی‌ها هم است و از آن مهم‌تر در جهت دهی به فضای روانی ما هم است.»

صحبت های عراقچی از آن دست سخنانی است که اگر از هیاهوی روزمره ی سیاست و جناح بندی های بیهوده ی پیرامونی فاصله بگیریم، ما را به یکی از قدیمی‌ ترین مسئله های تاریخ حکومت‌ داری در ایران رهنمون می‌کند؛ مسئله ای به نام «نفوذ».
همان طور که نویسنده این جستار در سلسله یادداشت های اخیر و مشخصاً پس از جنگ رمضان تاکنون اشاره داشتند ایران ما، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع اقتصادی و جایگاه تمدنی خود، همواره یکی از مهم‌ ترین عرصه‌ های رقابت قدرت‌ های منطقه‌ای و جهانی بوده از این رو در چنین سرزمینی، قدمت نفوذ تقریباً با قدمت حکومت برابری می کند.
امروزه «نفوذ» فراتر از دسترسی به اطلاعات محرمانه یا ورود عامل بیگانه به ساختارهای حکومتی است بدین معنا که نفوذ می‌تواند در قالب تغییر محاسبات، شکل‌ دهی به ادراک تصمیم‌ گیران، اثر گذاری بر افکار عمومی، هدایت رسانه‌ای، عملیات روانی و ایجاد خطاهای راهبردی ظاهر شود. به همین دلیل می توان چنین پنداشت که «جنگ شناختی»  مرحله ی تکامل‌ یافته ی جنگ اطلاعاتی است بنابراین تفاسیر  اگر دشمن قادر باشد محاسبات یک دولت را تغییر دهد، برداشت مسئولان از واقعیت را دگرگون کند یا با عملیات روانی بر افکار عمومی و محیط تصمیم‌ گیری اثر بگذارد (رجوع شود به اظهارات ریچارد نفیو از طراحان تحریم های ظالمانه ی آمریکا علیه ایران) حتی بدون دسترسی به اسناد محرمانه نیز بخشی از اهداف خود را محقق کرده است.
از این منظر، بخش مهمی از سخنان عراقچی، بیش از آنکه ناظر به یک رخداد خاص باشد، بیانگر تغییری در فهم مفهوم امنیت است. 
اظهارات اخیر وزیر امور خارجه مبنی بر اینکه «حفره ی امنیتی» صرفاً به معنای انتقال اطلاعات نیست، بلکه می‌تواند در «جهت‌ دهی به تصمیم‌ سازی» و «فضای روانی تصمیم‌ گیران» نیز اثرگذار باشد از منظر جامعه‌ شناسی سیاسی، حامل معنایی بسیار عمیقی است.

در نوشتار قبلی به کتاب نظم سیاسی [یا به عبارتی سامان سیاسی] در جوامع دستخوش دگرگونی نوشته ی ساموئل هانتینگتون اشاراتی داشتم در همین کتاب یکی از مهم‌ ترین شاخص‌ های ثبات حکومت «نهادینه‌ شدن» است.
 
از نگاه هانتینگتون، «هرچه تصمیم‌ ها بیشتر بر نهادها (نهادهای فراگیر) استوار باشند و کمتر به افراد وابسته شوند، امکان نفوذ و بحران کاهش می‌یابد.»
{لطفاً برگردید و یک بار دیگر این پاراگراف را مرور کنید...}

پس مسئله ی اصلی، قدرتِ حکومت نیست؛ بلکه کیفیت نهاد های آن است به همین سبب بود که یادداشت مستقلی با عنوان «ضرورت گذار از نهادهای استخراجی به نهادهای فراگیر» نوشتم تا ضمن آشکار نمودن پروژه فکری خود، اذعان دارم اگر فرآیند تصمیم‌ سازی به جای عبور از ساز وکارهای نهادی، در حلقه‌ های محدود، غیررسمی یا شخصی متمرکز شود! ظرفیت اثرگذاری بر تصمیم‌ ها نیز افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، نفوذ دیگر یک رخداد استثنایی نیست؛ بلکه پیامد طبیعی ضعف نهادهای عمدتاً استخراجی است...

همین ایده را «تدا اسکاچپل» از زاویه‌ای دیگر دنبال می‌کند. او در تحلیل دولت‌ های مدرن (حکومت) نشان می‌دهد که قدرت واقعی دولت در حجم نیروهای نظامی خلاصه نمی شود بلکه در «ظرفیت نهادی» آن نهفته است؛ یعنی توانایی تولید اطلاعات دقیق، هماهنگی میان دستگاه‌ها، گردش آزاد اطلاعات در درون بوروکراسی و اصلاح مستمر خطاهاست که به یک دولت قدرت واقعی می دهد!
هرگاه این ظرفیت کاهش یابد، دولت به جای آنکه واقعیت را ببیند، تصویری از واقعیت را مشاهده می‌کند؛ تصویری که ممکن است بر اثر خطاهای درونی یا اثرگذاری بیرونی شکل گرفته باشد.
از این حیث، نفوذ زمانی آغاز می‌شود که نظام تصمیم‌ گیری، اطلاعات نادرست را به جای واقعیت بپذیرد و همان را مبنا و ملاک عمل قرار دهد...

در این باب میشل فوکو در کتاب «دانش و قدرت» می نویسند؛ هر نظام سیاسی، بر پایه ی شبکه‌ ای از دانش، روایت، کارشناسی و گفتمان تصمیم می‌گیرد. اگر این شبکه دچار اختلال شود، اگر آنچه «واقعیت» تلقی می‌شود محصول عملیات روانی، اطلاعات جهت‌ دار یا تحلیل‌ های ناقص باشد، قدرت بدون آنکه متوجه شود، در مسیری حرکت می‌کند که دیگری طراحی کرده است.

«پیتر ایوانز» نیز در نظریه ی «خود مختاری توأم با پیوند» نشان می‌دهد که دولت‌های کارآمد، هم استقلال تصمیم‌ گیری دارند و هم با جامعه، دانشگاه، نخبگان و بخش خصوصی در ارتباط‌ مؤثر هستند. دولتی که از جامعه جدا شود، به تدریج اطلاعات خود را فقط از درون «ساختارهای استخراجی خود ساخته» دریافت می‌کند. در چنین وضعیتی، امکان شکل‌ گیری «اتاق پژواک» افزایش می‌یابد؛ فضایی که در آن تصمیم‌ گیران تنها روایت‌ هایی را می‌شنوند که پیش‌ تر مورد تأیید همان ساختارهای عمدتاً استخراجی قرار گرفته است. نتیجه، کاهش قدرت تصحیح خطا و افزایش احتمال خطای راهبردی است...

مخلص کلام اینکه نفوذ، بیش از آنکه حاصل مهارت سرویس‌های اطلاعاتی باشد، تابع نوع ، شیوه ی عملکرد و میزان تاب‌ آوری نهادهای حکمرانی است و موفقیت دشمن در این زمینه، وابسته به وجود شکاف‌هایی است که در درون نظام تصمیم‌ گیری شکل گرفته یا خواهند گرفت.