احمد خواجه حسنی

بر اساس گزارش‌ های منتشر شده در اواخر سپتامبر ۲۰۲۶، اعتراضات دانش‌ آموزی فرانسه ابتدا با مطالباتی مانند کمبود معلّم، تراکم کلاس‌ ها، فرسودگی ساختمان‌ های مدارس و کیفیت نامناسب آموزش آغاز شد. امّا در مدّت کوتاهی، دانشجویان، معلّمان و گروه‌ های دیگری نیز به حرکت‌ های اعتراضی پیوستند.
هم‌ زمانی این اعتراضات با اعتصاب‌ های بخش عمومی و مخالفت‌ ها با سیاست‌ های بودجه‌ ای دولت، به گسترش دامنه نارضایتی کمک کرد.[الجزیره]

پیرامون این موضوع، پرسشی مابین برخی کاربران شبکه های اجتماعی مورد بحث است با این مضمون که بعضی دلایل اعلامی اعتراضات دانش آموزان در فرانسه با وضعیت حال حاضر دانش آموزان در ایران مشترک هستند، پس چرا دانش‌آموزان ایرانی معترض نیستند و اصولاً چه تفاوتی را بر این دو رویکرد می توان قائل شد؟

البته که این نوع برداشت و متعاقباً مقایسه، سطحی نگرانه، شتاب زده و فاقد بنیه ی علمی و کارشناسی است به این دلیل که اعتراضات اجتماعی پدیده‌ ای تک‌ علّتی نیستند که بتوان آن را مستقیماً از شدت محرومیّت یا میزان نارضایتی جامعه ی هدف استنتاج کرد و میان نارضایتی و کنش اعتراضی، مجموعه‌ ای از متغیرهای واسطه‌ ای و تعیین کننده قرار دارند.
از جمله ی این متغیرها می‌توان به میزان تحمّل و هزینه ی اعتراض، امکان فعالیت تشکل‌ های مستقل، ظرفیت سازمان‌ دهی و شبکه‌ های ارتباطی، اعتماد اجتماعی، احساس اثربخشی سیاسی، تجربه‌ های تاریخی اعتراض، ساختار فرصت‌ های سیاسی، شیوه ی مواجهه ی نهادهای حاکمیتی با منتقدان و معترضان و حتی وجود یک رویداد محرک اشاره کرد.
افزون بر این، فرهنگ سیاسی، ساختار اجتماعی، وضعیت اقتصادی، تفاوت‌ های نسلی، تنوع مطالبات و میزان پیوند میان گروه‌ های اجتماعی نیز در شکل‌ گیری یا عدم شکل‌ گیری کنش جمعی مؤثرند در عین حال امّا نباید فقدان اعتراض خیابانی را با فقدان نارضایتی اجتماعی یکسان پنداشت.
نارضایتی ممکن است به اعتراض علنی، مقاومت روزمره، تغییر سبک زندگی، فاصله‌ گیری از ارزش‌ های رسمی، کناره‌ گیری از مشارکت سیاسی یا حتی مهاجرت‌ منجر شود پس هر یک از این رفتارها به شرایط خاص و اقتضای زمینه و زمانه ی خود وابسته است...
گرچه در برداشتی رایج، اعتراض معمولاً با تجمع خیابانی، شعار، اعتصاب یا رویارویی مستقیم با قدرت سیاسی شناخته می‌شود لیکن این تصویر تنها یکی از صورت‌ های اعتراض است.
اعتراض می‌تواند بدون هیاهو و به تعبیری با چراغ خاموش! در رفتارهای روزمره، انتخاب‌ های فردی، تغییر سبک زندگی، فاصله‌ گرفتن از مناسک رسمی، بی‌ اعتنایی به انتظارات ایدئولوژیک و حتی امتناع از مشارکت در مناسباتی که فرد آنها را متعلق به خود نمی‌داند، بروز پیدا کند.
(در خالی شدن مساجد از انبوه نمازگزاران به نسبت دهه های قبل تأمل کنید)
برای نمونه، هنگامی که نهادهای رسمی بر یک الگوی مشخص از پوشش، روابط اجتماعی یا سبک زندگی تأکید می‌کنند، امّا بخشی از نسل جوان در زندگی روزمره به سمت الگوهای متفاوت حرکت می‌کند، با نوعی فاصله میان هنجار رسمی و رفتار اجتماعی مواجه می‌شویم.
البته هر تفاوت رفتاری الزاماً اعتراض سیاسی نیست. ممکن است صرفاً یک سبک زندگی متفاوت، خوشایند فردی نباشد یا ارزش‌ های دیگری را ترجیح دهد امّا وقتی این فاصله در مقیاسی گسترده و در تقابل با انتظارات رسمی قدرت حاکم شکل می‌گیرد، می‌تواند واجد معنایی فراتر از انتخاب فردی باشد.
اعتراض خاموش یا به عبارتی مقاومت پنهان زمانی اهمیّت جامعه‌ شناختی پیدا می‌کند که فاصله‌ گرفتن از یک هنجار، از انتخابی پراکنده به الگویی اجتماعی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، افراد لزوماً به خیابان نمی‌آیند بلکه با رفتارهای مختلف به نحوی از انحاء هم چون انتخاب شیوه ی زندگی خود نشان می‌دهند که نظم ارزشی رسمی، دیگر انحصار سابق را بر تعریف زندگی مطلوب اینان ندارد.

برای فهم این پدیده، نظریه جیمز سی اسکات، جامعه‌ شناس سیاسی و نویسنده ی کتاب سلاح‌ های ضعیفان و سلطه و هنر مقاومت بسیار راه گشاست.
اسکات نشان می‌دهد که گروه‌ های فرودست و افرادی که به انحاء مختلف امکان رویارویی مستقیم با قدرت را ندارند، همیشه به شورش علنی متوسل نمی‌شوند.
مقاومت آنان ممکن است در رفتارهای کوچک، غیر متمرکز و روزمره ظاهر شود.
این مقاومت‌ ها گاهی در قالب امتناع، تعلّل، بی‌ اعتنایی، دور زدن قواعد یا نپذیرفتن انتظاراتی بروز می‌کنند که از سوی صاحبان قدرت تحمیل شده‌اند.
او توضیح می دهد که اعتراض همیشه آشکار نیست! گاهی مردم در برابر قدرت به روش های خاموش ولی مؤثر ایستادگی می کنند! شایعه پراکنی، کم کاری، طعنه های روزمره در شبکه های اجتماعی، پرداختن به طنزهای سیاسی و حتی سرپیچی های کوچک روتین و کسر قابل توجهی از رفتارهایی که در نگاه نخست شاید ساده به نظر بیایند، ولی در طول زمان می توانند ساختارهای قدرت را به چالش بکشند.
نکته مهم در اندیشه اسکات این است که نباید سیاست را صرفاً در نهادهای رسمی، احزاب و خیابان جست‌ چرا که مناسبات قدرت در زندگی روزمره نیز حضور دارند و به همین دلیل، مقاومت در برابر قدرت هم می‌تواند در همان سطح اتفاق بیفتد لذا در همین چارچوب  بعضاً فاصله‌ گرفتن بخشی از جوانان از الگوهای ارزشی مورد تأکید نهادهای رسمی را نمی بایست صرفاً تغییر سلیقه قلمداد کرد بلکه رخداد این مهم در پاره ای موارد در قالب اعتراض خاموش یا مقاومت پنهان شکلی از امتناع اجتماعی از پذیرش اقتدار فرهنگی و ایدئولوژیک نیز محسوب می‌شود
در چنین شرایطی، مقاومت لزوماً با مخالفت صریح اعلام نمی‌شود! گاهی فرد با نپذیرفتن یک انتظار اجتماعی، عملاً نشان می‌دهد که آن انتظار دیگر برایش الزام‌آور نیست.
البته این رفتارها همیشه آگاهانه، هماهنگ یا سیاسی نیستند بلکه در پیامدهای جمعی و تغییر دهنده‌ ای که به تدریج ایجاد شده نمود پیدا می‌ کند، و در صورت استمرار به الگویی رفتاری بدل می گردند.
پس گاهی اعتراض به‌ مثابه فاصله‌ گیری از نظم ارزشی مسلط نیز هست، در واقع، ممکن است جامعه‌ ای ظاهراً آرام باشد، خیابان‌ هایش شاهد تجمع اعتراضی گسترده‌ ای نباشند و مناسبات رسمی نیز همچنان برقرار بمانند منتهی در لایه‌ های عمیق‌ تر جامعه، نوعی گسست ارزشی در حال شکل‌ گیری باشد. شهروندان ممکن است دیگر مانند گذشته به ارزش‌ های رسمی باور نداشته باشند، هر چند همچنان در چارچوب نهادهای رسمی زندگی کنند. (به اعتبار سخن فوکو؛ قدرت ممکن است بتواند رفتار را تنظیم کند، امّا تنظیم رفتار لزوماً به معنای شکل‌ دادن به باور نیست.)

در این اثنا از منظر جامعه‌ شناسی سیاسی، توانایی نظام سیاسی در تشخیص به‌ موقع شکاف میان ارزش‌ های رسمی و واقعیت متحوّل جامعه در مناسبات پیرامونی از اهمیّت وافری برخوردار است، گاهی جامعه ای بر خلاف اتفاقات این روزهای فرانسه، ممکن است پیش از آنکه به خیابان بیاید در سطح ارزش ها، نگرش ها و سبک زندگی از نظم رسمی فاصله بگیرد یا در بی اعتنایی به هنجارهای تحمیلی، کاهش مشارکت در مناسبات رسمی، تغییر الگوهای فرهنگی و تضعیف احساس تعلّق به نهادهای مسلط هویدا شود لذا مادامی که نظام سیاسی نشانه‌ های تغییر جامعه را نبیند، نارضایتی را انکار کند و به‌ جای اصلاح علّت‌ ها، صرفاً به مهار نمودهای آن بپردازد، خطر اعتراض همواره بیخ گوش آن نظام حاکم قرار دارد! در این بین  هنر حکمرانی آن است که این تغییرات را پیش از تبدیل‌ شدن به بحرانی پر هزینه درک و وجدان کرده و به رسمیت بشناسد، زیرا گاهی هنگامی که اعتراض آشکار می‌شود، فرصت‌ های اصلاح کم‌ هزینه پیشین از دست رفته‌اند...