دکتر جواد لقمان زاده
مدیر کل پدافند غیرعامل استانداری بوشهر

🇮🇷 (بخشی از پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی/ ۲۵ اردیبهشت ماه ۱۴٠۵: مقاومت غیورانه  در برابر تهاجم دیوسیرتان و شیاطین جهان، ملت را برای پاسداری از استقلال تمدنی و مقابله با تهاجم زبانی، فرهنگی و سبک زندگی امریکایی آماده‌تر کرده است تا با ابتکار و نوآوریِ فعالان عرصه‌ی فرهنگی در جهت تأمین "پدافند زبانی و گفتمانی" و رشد و بالندگی کودکان، نوجوانان و جوانان، مراحل باقیمانده تا پیروزی نهایی را با استواری بیشتر بپیماید.)

در عصر حاضر که اطلاعات با سرعتی شگرف در جریان است و مرزهای جغرافیایی، بیش از پیش در نوردیده شده‌اند، مفهوم «پدافند زبانی و گفتمانی» به یکی از ارکان کلیدی حفظ و تقویت «اتحاد ملی» تبدیل شده است. این راهبرد که ریشه در درک عمیق از سازوکارهای قدرت نرم و جنگ روایت‌ها دارد، به معنای مجموعه اقدامات پیشگیرانه و فعالانه‌ای است که برای محافظت از "اقتصاد اندیشه"  و  "فرهنگ" یک ملت در برابر نفوذ، تحریف و تفرقه‌افکنی طراحی می‌شود. هدف غایی این رویکرد، تضمین «پایداری اجتماعی» و انسجام ملی از طریق مدیریت هوشمندانه و مسئولانه فضاهای زبانی و رسانه‌ای است.

پدافند زبانی، عمدتاً بر دقت در انتخاب واژگان، مفاهیم و چارچوب‌های زبانی تمرکز دارد. دشمن یا رقیب ممکن است با استفاده از تاکتیک‌هایی چون "برچسب‌زنی"،" تحریف معنایی"  یا "مهندسی چارچوب"، برداشت عمومی از واقعیت‌های اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی را منحرف سازد. برای مثال، یک سیاست اقتصادی موفق را «بحران» جلوه دادن، یا یک دستاورد فرهنگی را «مغایر با ارزش‌های بومی» معرفی کردن، نمونه‌هایی از این دست هستند. در این میان، «اقتصاد اندیشه» به عنوان یک سرمایه ملی، اهمیت بسزایی می‌یابد؛ این مفهوم ناظر بر نحوه تولید، توزیع و مصرف ایده‌ها و اندیشه‌ها در جامعه است. پدافند زبانی تلاش می‌کند تا این «اقتصاد» را از دستبرد مفاهیم نادرست و مسموم مصون نگه دارد و اطمینان حاصل کند که اندیشه‌های سازنده، با کمترین هزینه و بیشترین تأثیر مثبت، به دست جامعه می‌رسند.

در کنار پدافند زبانی، «پدافند گفتمانی» دامنه وسیع‌تری را در بر می‌گیرد و به «مدیریت روایت‌های مسلط» می‌پردازد. هر جامعه‌ای بر سر تعریف واقعیت‌ها، هویت‌ها و مسیرهای آینده خود، در حال منازعه‌ای دائمی است. پدافند گفتمانی به معنای شناسایی، تحلیل و مقابله فعالانه با روایت‌هایی است که قصد دارند «گفتمان وحدت‌بخش ملی» را به حاشیه برانند یا آن را با روایت‌های تفرقه‌انگیز جایگزین کنند. این امر مستلزم درکی عمیق از «فرهنگ» جامعه، شناسایی «ریشه‌های فکری» که زیربنای باورهای اجتماعی را تشکیل می‌دهند و توانایی «پاسخ‌گویی اقناعی» و مستدل به چالش‌های گفتمانی است.

نقش این دو رویکرد در تقویت «اتحاد ملی» چندوجهی است. اولاً، اتحاد ملی، سنگ بنای «پایداری اجتماعی» است. زمانی که روایت‌های رقیب، جامعه را به گروه‌های «خودی» و «غیرخودی» تقسیم می‌کنند و شکاف‌های هویتی عمیقی ایجاد می‌نمایند، پایه‌های این پایداری متزلزل می‌شود. پدافند گفتمانی با خنثی‌سازی این روایت‌های شکاف‌انداز، به حفظ انسجام درونی و همبستگی ملی کمک شایانی می‌کند. ثانیاً، شفافیت فکری که از طریق دقت در زبان و صحت روایت‌ها حاصل می‌شود، بر توانایی جامعه در «فکر» کردنِ صحیح و اتخاذ تصمیمات مبتنی بر اطلاعات دقیق تأثیر مستقیم دارد.

"فرهنگ" در این میان، نه تنها هویت یک ملت را بازتاب می‌دهد بلکه به عنوان سپری قدرتمند در برابر تهاجمات فرهنگی و گفتمانی عمل می‌کند. پدافند زبانی و گفتمانی باید از این سپر فرهنگی بهره برد و در عین حال، به غنای آن بیفزاید. این امر نیازمند ارتقای «سواد رسانه‌ای» در سطح جامعه است. شهروندانی که از سواد رسانه‌ای بالایی برخوردارند، قادرند پیام‌های رسانه‌ای را با دیدی نقادانه تحلیل کنند، نیات پنهان در آن‌ها را دریابند و از گرفتار شدن در دام «اطلاعات نادرست» و «اطلاعات غلط»  اجتناب ورزند.

 آموزش عمومی سواد رسانه‌ای، در واقع بزرگترین سرمایه‌گذاری برای تقویت پدافند زبانی و گفتمانی و در نتیجه، تضمین «اتحاد ملی» پایدار است. در نهایت، ملت‌هایی که بر زبان و گفتمان خود مسلط باشند و بتوانند روایت‌های ملی خود را با قدرت و اقناع‌گری بازتاب دهند، در مسیر حفظ استقلال، توسعه و اقتدار خود، گام‌های استوارتری برخواهند داشت.