احمد خواجه حسنی

وزیر علوم در مراسم رونمایی از سامانه‌های نوین قضایی اظهاراتی را مطرح کردند که از زوایای مختلفی نیاز به تأمل و بحث و بسط دارد، ایشان در فرازی از بیانات شان معروض داشتند؛
حکمرانی داده‌ محور یکی از ارکان اداره کارآمد کشورها در دنیای امروز است. در گذشته تصمیم‌ گیری‌ ها بیشتر بر اساس سلیقه، تجربه ی شخصی و واکنش به شرایط بود، اما امروز با بهره‌گیری از داده‌ها، می‌توان سیاست‌هایی دقیق‌تر، با هزینه کمتر و خطای کمتر تدوین کرد، سیاست‌هایی که ثبات، شفافیت و کیفیت بالاتری دارند.
امروز بدون داده نمی توان سیاست گذاری کرد.
پایان‌ نامه‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی فاصله ی زیادی با مسائل واقعی جامعه دارند.

نخست اینکه از نظرگاه نظام حکمرانی واقعیت عینی موجود، عین واقعیت نیست بلکه قرائتی که با واقعیت رسمی عجین شده مبنای تصمیم گیری، برنامه ریزی و سیاست گذاری هاست!
در بعد این که فاصله ی اصلی از منظر جامعه شناسی سیاسی فاصله ی مابین نظام سیاسی و پیرامون است که نگارنده در یادداشتی مستقل به آن خواهد پرداخت اکنون امّا رویکرد این مدعا آگاهانه یا ناآگاهانه نمودی از کنترل روایت ها یا به عبارتی تفسیر حقایق است بدین مضمون که بخشی از روایت جناب وزیر با واقعیات موجود تطابق دارد لیکن استنتاج درستی از موضوع صورت نگرفته است...
میشل فوکو فیلسوف فرانسوی عطف به “نظریه های قدرت” بر این باورند که جهان کلمات و روایت ها تنها یکی از “ابزارهای قدرت” نیست، بلکه مهم ترین سرچشمه قدرت است، فوکو همچنین به ما می گوید کلمات و روایت ها درک ما از جهان و “نظام های حقیقت” را شکل می دهند و با نهادینه شدن این نظام های حقیقت در “باورهای روزمره”ی ما، هم اعمال و هم بی عملی ما در کنترل قدرت قرار خواهند گرفت.

این که متأسفانه بسیاری از دستگاه‌ها داده‌ها را حبس کرده‌اند و حاضر نیستند این سرمایه ی ملّی را در اختیار پژوهش گران و دانشگاه‌ها قرار دهند تا حدودی درست است و مهاجرت ۱۲ هزار پژوهش گر از کشور طی ۱۲ سال گذشته به نوعی مترتب بر این کژ کارکردهای نهادی است چنان که جان استوارت میل در کتاب "حکومت انتخابی" می نویسند: هر جا که گستره‌ی عمل آدمیان با مداخله‌ ی دیگران محدود شود، احساسات و عواطف آن‌ها هم از رشد و گسترش بازمی‌ماند. غذای احساس، عمل است: اگر کسی نتواند برای کشورش کاری انجام دهد، توجهی به سرنوشت آن نخواهد داشت. حتی وطن‌ دوستی به فرصت‌های شغلی دلخواه بستگی دارد.
و یا در کتاب الماس های تاریخ به نقل از دکتر مصدق چنین آمده؛ «نخست تصمیم گرفتم که در احمد آباد بمانم و در سیاست مداخله ننمایم ، درد این است که اگر امور اجتماعی خوب نباشد ، امور انفرادی هم بد می شود ، پس لازم است که اول هر کس در اصلاح جامعه بکوشد و بعد امور انفرادی را اصلاح نماید.»

ولی با این تفاسیر فقدان دسترسی دانشگاهیان و پژوهش گران به داده ها و اطلاعات را هم سطح با دسترسی نظام حکمرانی به این اطلاعات قلم داد کردن سخن ناصوابی است چرا که نظام حکمرانی مشکل دسترسی به اطلاعات مورد نیاز به جهت سیاست گذاری ندارد، ایراد اساسی در نوع نگاه و فهم نظام حکمرانی از سیاست گذاری یا به عبارتی تمرکز یک سویه در برنامه ریزی و تصمیم سازی است...
اهداف نظام تصمیم گیری در فرآیند سیاست گذاری، شناخت مسئله، ارزیابی گزینه ها و ارزیابی نتایج با مطالبات عامه مردم به شدت زاویه دارد در این بین بایسته می نماید راه حل ها مبتنی بر شناخت جامعه و مطالبات ذهنی و زبانی مردم باشد تا نظام حکمرانی بتواند تصور دقیقی از ابعاد مسائل با هدف حل مشکلات به دست آورد هم چنان که مرکل (صدراعظم اسبق آلمان) سیاست ورزی و سیاست گذاری را "حل مشکلات" تعریف کرده اند...

بنابراین امروزه روز مشکلات و بحران های پرشماری از قبیل فروپاشی سرمایه اجتماعی، کمبود آب، برق، گاز، چالش های محیط زیستی، انزوای استراتژیک و سایر مواردی از این دست که ذیل سیاست گذاری های نظام حکمرانی پدیدار شده از فقدان دسترسی به داده های متقن و به دور از واقعیات نیست، این جا با پدیده ی واقعیت تک‌ صدایی مواجه هستیم بدین معنا که واقعیت و حقیقت را فقط عده ای خاص درک کرده و بر آن مبنا سیاست گذاری می کنند در این میان حقیقت قربانی پدیده ی «مهندسی آگاهی» خواهد شد به این معنا که سازوکاری که قدرت سیاسی با آن می‌کوشد مرزهای قابل‌ قبول اندیشیدن، نوشتن و گفتن را تعیین کند پس حقیقت عینی عین حقیقت نیست بلکه این حقیقت رسمی و خوشایند نظام سیاسی است که عین حقیقت است...
به اعتبار سخن فوکو در «مراقبت و تنبیه» ، چنین آمده که «قدرت نه فقط بر بدن‌ها، بلکه بر تولید دانش و حقیقت نیز اعمال می‌شود.
یعنی مجموعه قواعد و نهادهایی که تعیین می‌کنند چه چیزی قابل گفتن، و چه چیزی «خطا» یا «انحراف» محسوب می‌شود.
مهار اندیشه هرچند ممکن است موقتاً ثبات سیاسی بیاورد، اما در بلند مدت مشروعیت را فرسوده، فرهنگ را عقیم، و شکاف میان قدرت و جامعه را عمیق می‌کند.»

جناب وزیر
حقیقت عریان جامعه ی امروزی مبتنی بر این واقعیت است که نظام حکمرانی برای سیاست گذاری جامعه پسند، مشکل دسترسی به داده و اطلاعات واقعی ندارد، امروزه روز آسیب ها، چالش ها، مشکلات و مصائب جمعی و خواست اکثریت مردم اظهر من الشمس است و بر فردی با سواد اکابر نیز پوشیده نیست!
واقعیت بر همگان روشن است لیکن فضای فکری سیاست گذار با دغدغه های مردم متفاوت است از همین رو سیاست گذاری و تصمیم سازی ها غالباً مورد پذیرش، نیل به رضایت جمعی قرار نمی گیرد.
برای اینکه سیاست های دقیق تر با هزینه و خطای کمتری تدوین شود می بایست خواست اکثریت را به رسمیت شناخت و بر مبنای تکثر گرایی و تضارب آراء و اندیشه‌ها سیاست را همه شمول ریل گذاری کرد وگرنه از بابت داده های مورد نیاز نظام حکمرانی، فرمایشات دلسوزانه ی همان کشاورز طبسی هم کفایت می کند.