رضا معتمد: ورود به حوزه ی پر مخاطره ای چون نقد شعر که معمولا پیامدهایی برای ورود کننده به این حوزه دارد، چندان با استقبال اهل ادب مواجه نمی شود. نگاه ها غالبا به منتقدان ادبی مثبت نیست چه کار منتقد این است که انگشت سوال و اتهام بر مواردی می گذارد که احتمالاً مورد علاقه و دلبستگی شاعر و نویسنده است و گاه از مواردی به عنوان نقطه ضعف یاد می کند که ممکن است خالق اثری آن را نقطه ی قوت خویش به حساب آورد. تصور کنید شاعری را که به یک شعر خویش چنان دل خوش و وابسته است که مدام زیر لب زمزمه اش می کند و در هر محفلی به دنبال بهانه ای برای عرضه ی آن و در جست و جوی فرصتی برای چاپ و انتشارش است. با این حال ناگهان فردی به نام منتقد پیدا می شود و بی پروا همه ی آن چه را که موجب دلبستگی خالق اثر شده، زیر سؤال می برد و بعضاً همه ی قامت اثر را پر از عیب و نقصان می بیند. در چنین حالتی چه انتظاری از خالق اثر می رود جز این که از منتقد برنجد و اگر در ظاهر بر او خشم نگیرد، در دل او را سرزنش کند و به صفاتی چون کج فهمی، بی ذوقی و حتی حسادت متهمش کند؟ البته شاید گفته شود این واکنش از شاعرانی بر می آید که یا ظرفیت نقدپذیری شان پایین است یا از اعتماد به نفس پایینی برخوردارند و یا این که بیش از اندازه به خود و اثرشان ایمان دارند. این ادعا تا اندازه ای درست است اما باور کنیم که پذیرش نقد و ظرفیت شنیدن عیب ها و کاستی ها از زبان دیگری برای اکثر ما  دشوار است البته ممکن است برخی از ماها به اقتضای شرایط و محیطی که در آن رشد کرده ایم و یا تحت تأثیر محیط و زمانه ای که در آن زندگی می کنیم، کار پذیرش واقعیتی ناگزیر به نام گریزناپذیری از نقد را بر خودمان هموار کرده باشیم و یا به اقتضای شرایط اجتماعی اگر هم حرف منتقد را به دل می گیریم، در ظاهر از خود تحمل و مدارا و رضایت نشان دهیم.

این مقدمه بهانه ای است برای بحثی کوتاه در باره ی یکی از کتاب های نقد شعر که اخیراً از سوی یکی از منتقدان جوان هم استانی منتشر شده است.

«آسیب شناسی شعر امروز دشتستان» عنوان اثری است که زمستان امسال به قلم «نصرالله قاسمپور» شاعر و منتقد دشتستانی انتشار یافته است. قاسمپور متولد 1356 دشتستان است و به گواهی معرفی نامه اش در پشت جلد همین کتاب، شاعر، نویسنده و پژوهشگر ادبی و فارغ التحصیل مقطع کارشناسی رشته ی زبان و ادبیات فارسی است.

داشتن عناوینی چون شاعر، نویسنده و پژوهشگر و کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی بودن، به نویسنده ی جوان «آسیب شناسی شعر دشتستان» احتمالاً این اهلیت را داده است که وارد حوزه ی نقد شعر آن هم شعر زادگاهش، دشتستان، شود و البته (باز هم احتمالاً)این اطمینان خاطر را هم به خوانندگان کتاب او می دهد که با نویسنده و منتقدی سر و کار دارند که نظرهای انتقادی اش در باره ی شعر این یا آن شاعر دشتستانی از سر دانش و تجربه و غور و تعمّق است. این اطمینان خاطر شاید باعث شود که هنگام مواجهه با لحن بعضاً صریح و گزنده ی منتقد در باره ی شعر این یا آن شاعر با منطق شایسته ی یک خواننده ی نقد با موضوع نقد برخورد کنیم. منطقی که در یکی دو نقدی که بر این کتاب نقد رفته است(خصوصا یکی از آنها)، کمتر به چشم می آید بلکه بالعکس تا حد زیادی هم احساسی و حتی خشمگینانه بوده است.

نگارنده نمی خواهد وارد موضوعاتی شود که این کتاب به شکل جزیی به آن ها پرداخته است و ممکن است همانند هر اظهار نظر دیگری درست یا نادرست باشد. البته ورود به این موضوع و حتی آسیب شناسی علمی همین کتاب را هم که می تواند راه رسیدن به نقدهای علمی و دقیق را آموزش دهد، مفید می دانم و امیدوارم  که برخی از دوستانی که اهلیت و فرصت آن را دارند، بدان وارد شوند. اما از آن رو که قاسمپور را تا حدی واجد ویژگی هایی لازم برای ورود به حوزه ی نقد آن هم نقد شعر یک حوزه جغرافیایی معین و آشنا برای منتقد می دانم و معتقدم او به صرف وارد شدنش به حوزه ی نقد، از جرات و جسارت کافی هم برای ورود به این حوزه برخوردار بوده است، به دیگر دوستان هم پیشنهاد می دهم به او جواز حضور در این عرصه را بدهند هر چند او چندان هم منتظر صدور جواز ما ننشسته است و با جواز خودش در این میدان وارد شده است!

حال که او بی جواز ما در این میدان ورود کرده است، در پاسخ به این که چه واکنش هایی در برابر کتاب آسیب شناسی شعر دشتستان می تواند درست باشد، نمی توانم نظر دقیقی بدهم. دست کم این نظر ممکن است برای همگان از دقت یکسانی برخوردار نباشد اما می توانم این را به صراحت بگویم که نفس ورود یک جوان درس خوانده و علاقه مند به میدان گاه نقد شعر و به ویژه شعر یک حوزه ی جغرافیایی مشخص و محدود، با توجه به سابقه و صلاحیت فردی اش ستودنی است.

من که کتاب آسیب شناسی شعر امروز دشتستان را از اول تا آخر و تقریبا به دقت خوانده ام، با بسیاری از نظرات شاعر و انگشت نهادن هایش بر کاستی های شعر امروز دشتستان موافقم. با برخی از آنها نیز موافق نیستم اما کار نویسنده از جهات زیر برای من ارزشمند و در خور ستایش است:

1ـ نویسنده با دقت و حوصله و به شکلی اطمینان بخش، تقریباً همه ی آثار شاعران دشتستان را که به نوعی انتشار یافته اند، خوانده است.

2ـ نویسنده در نقد و بررسی شعر دشتستان فرم و محتوا را با هم از نظر گذرانده است و در بسیاری جهات نظرات نسبتاً خوبی داده است.

3ـ نویسنده به مثابه ی یک منتقد صادق نظرش را بی پروا و بی ملاحظه ی اشخاص بیان کرده و از بزرگی نام یا شهرت شاعری خاص نهراسیده است و البته در این کتاب ندیده ام که به هنگام نقد حرمت کسی را فروگذارد.

4ـ در این کتاب تقریباً همه زوایای شعر دشتستان دیده شده و تلاش شده است تا ابعاد مختلف شعر شاعران این منطقه از استان بوشهر بررسی شود.

با این حال در مواردی هم کار نویسنده، سؤالاتی را در ذهنم ایجاد کرده است؛ از جمله این که نویسنده در پاره ای به برخی از تأثیرپذیری های شاعران دشتستان از دیگر شاعران اشاره کرده است که مواردی از آن ها را درست می دانم اما معتقدم در مواردی هم مصادیق ذکر شده چندان دقیق و متقن نیستند. متاسفم که در این مجال نمی توانم به موارد درست یا نادرست اشاره کنم و بنای این نوشته نیز ورود به جزئیات نیست.

همچنین احساس شخصی من این است که نویسنده در این کتاب به پای دو شاعر مشخص بیشتر از بقیه پیچیده است. و همین موضوع هم یکی از دوستداران احساسی آن دو شاعر محترم (که هر سه برای من عزیز و شایسته ی احترام اند) به واکنش تند و بیانیه ای واداشته است؛ کاری که شایسته ی اهل ادب و اندیشه و فرهنگ نیست. این را هم بگویم که تمرکز زیاد نویسنده بر افرادی مشخص می تواند دو احتمال را به ذهن وارد کند:

1ـ نویسنده برای این دو شاعر جایگاه بزرگ تری نسبت به دیگران قائل بوده است و پرداخت به شعر این دو شاعر نشان از توجه بیشتر منتقد بدان هاست.

2ـ نویسنده نسبت به کار این دو شاعر نگرشی منفی دارد و دستمایه های نکته گیری و مچ گیری در شعر این دو شاعر برای او فراهم تر است. و البته اعتراف می کنم که این نوعی نیت خوانی است و نیت خوانی نیز در نزد داوران منصف پذیرفته نیست زیرا قاعده این است که به درستی یا نادرستی قضاوت یک منتقد نسبت به یک اثر توجه کنیم نه به این که نیت او چه بوده است. زیرا اگر فرض بر این باشد که عیبی که منتقد از یک اثر می گیرد، به راستی در آن اثر موجود است، دیگر فرقی نمی کند که نیت منتقد چه بوده است.

در این میان با فرض این که منتقد با نیتی خاص به سراغ اثری رفته باشد، تنها می توانیم به او توصیه ای اخلاقی داشته باشیم و آن این که توجه او به هر نکته ی حاشیه ای دیگر جز متن، می تواند ارزش کار او را کمرنگ کند و بدتر از آن توانایی های ذهن او را به تحلیل ببرد. در همین استان کسانی را می شناسیم که از حافظه، قلم و توان و دانش فوق العاده و استعداد کافی برای «منتقد موفق» شدن برخوردار بوده اند و می توانستند یکی از برجسته ترین ها در این حوزه باشند اما پرداختن به حواشی و موضوعات خارج از متن، آنها را به گوشه ی انزوا و سکوت برده است. البته این مقایسه قضاوتی در باره ی کار آقای قاسمپور نیست. من یک فرض احتمالی را مطرح کردم و پیرامون آن فرض احتمالی چنین توصیه ای را بر زبان می آورم.

از آن جا که نویسنده ی کتاب آسیب شناسی شعر امروز دشتستان در مواردی برخی از آثار صاحب این قلم را هم مورد اشاره قرار داده و در کنار نیش خرده گیری و بیان ضعف، گهگاه نوشی از تحسین و ستایش را نیز همراه کرده است، ضمن این که نوش ها را نشانه ی حسن نظر وی می دانم، نیش هایش را هم به جان می خرم و اقرار می کنم که اکثر آن چه را او به عنوان ضعف های آثار من دیده است، خود قبلاً بدان ها واقف شده ام و نظر نویسنده را در این باره تایید می کنم. هر چند باید به این نکته هم اشاره کرد که برخی از آثار مورد بررسی نویسنده ی کتاب آسیب شناسی شعر دشتستان، سال ها پیش انتشار یافته اند. ممکن است عیب و ضعف های این آثار حتی برای سرایندگانشان نیز آشکار شده باشد و آنان در باره ی این آثار به تجدید نظر کلی رسیده باشند. بنابر این نمی دانم که این توقع می توانست از نصرالله قاسمپور وجود داشته باشد که او قبل از پرداختن به نقد این آثار در صورت امکان با خالقان آنها گفت و گو کند؟ شاید او چنین کاری را لازم ندانسته است و در بررسی اش نه به مؤلف و احتمال تجدید نظر یا عدم تجدید نظر او بلکه به متن موجود توجه داشته است.

به دوستانی هم که ممکن است نیش های قلم نویسنده ی «آسیب شناسی شعر دشتستان» بیشتر از من در تن آثارشان فرو رفته باشد، دوستانه می گویم که از کنار این نیش ها با کرامت و بزرگواری بگذرند. به جای برآشفتن از نقد، قدردان منتقدانمان باشیم و بدانیم که وجود منتقدانی چون نویسنده ی کتاب آسیب شناسی شعر دشتستان برای جامعه ی ادبی ما غنیمت است حتی اگر در مواردی نادرست هم بگویند. هر کدام از ما در طول دوره ی شاعری مان ستایش های زیادی شنیده ایم که احتمالا جز رخوت و سکون و راضی شدن به جایگاه فعلی مان هیچ سودی برایمان نداشته است. اجازه دهیم یک نفر هم بی پروا انگشت بر ضعف های شاعری مان بگذارد و تلنگری بر جانمان وارد کند.                    

از طرفی تضمینی هم برای نویسنده نیست که خوانندگان کتابش با خواندن خرده گیری های او بر یک اثر لزوماً با او هم نظر شوند. ممکن است خود این نقد نقدهایی را در پی داشته باشد و حتی باعث شود زیبایی های پنهان یک اثر به دنبال همین نقد آشکارتر شود. این موضوع را نویسنده ی آسیب شناسی شعر دشتستان هم در مقدمه ی کتابش متذکر شده و به زبانی دیگر بیان کرده است: «پرداختن به ضعف ها و کاستی های موجود در یک اثر هنری به منزله ی نفی زیبایی ها و ارزش های هنری آن نیست. شناخت ضعف های موجود در یک اثر و حذف آنها ارزش هنری آن اثر را دو چندان خواهد کرد.» همچنان که او در فرازی دیگر از این مقدمه تصریح کرده است که :«آسیب های موجود به منزله ی تعمیم آن به همه ی شعر دشتستان نیست همان گونه که آسیب های موجود در یک یا چند شعر را هم نمی توان به تمام سروده های یک شاعر تعمیم داد.»                  

برای نصرالله قاسمپور، شاعر و نویسنده ی کتاب آسیب شناسی شعر امروز دشتستان آرزوی موفقیت دارم./ح

منبع: پیغام