با کدام شعر و کدام شاعر می خواهیم جهانی بشویم؟ جهانی شدن را که همین طوری و براحتی به کسی نمی دهند یا به دست نمی آید. اصلا باید در یک چیز ذات و خمیره ی جهانی شدن باشد یا آن چیز و یا آن مورد ویژگی های جهانی شدن را دارا باشد تا بعداً به جهانی شدن نایل شود. بحث ما در مورد شعر است، در مورد جهانی شدن شعر است؛ که آیا شعر ما خصوصا شعر معاصر ایران می تواند جهانی بشود، می تواند همگانی شود و آیا چنین شایستگی هایی دارد؟ و اصلا شعر چرا باید جهانی شود و یا اصلا چرا باید خودمان را به دردسر و زحمت بیندازیم که شعرمان جهانی بشود؛ به قول معروف دلمان درد می کند خودمان را به دردسر بیاندازیم شعری بگوییم و کتابی چاپ بکنیم برای خودمان؛ هر چه بخواهد از آب درآید؛ دیگر چه کار آن ورترش داریم. اگر بخواهیم با این طرز تفکر برویم جلو هیچ مشکلی نداریم. سری که درد نمی کند، چرا دستمال ببندیم؟ حالا شعرمان جهانی بشود چه می شود؛ جهانی نشود چه می شود. این ها یک سری سؤالات ذهنی و فلسفی ساده، منطبق با خواسته های درونی یک جامعه و یا یک قشر و سنی از جامعه است که اگر در جهان این خواسته های دورنی و ذهنی جامعه عمل بپوشد، قسمت اعظم ادبیات یک کشور یا همان شهر کشور برای همه حل خواهد شد. در این زمینه باید برنامه ریزی های دقیق و عمیق را در دستور کار داشت و راهکارها و امکانات را برای صعود و ترقی فراهم نمود.

یک شعر برای جهانی شدن و همه گیر شدن به همراه شاعرش باید چند ویژگی مشترک عالی را در ذات و خمیره ی  خود داشته باشد؛ به قرار زیر:

1ـ اندیشه ی عالی

2ـ احساس عالی

3ـ تصاویر عالی

4ـ زبان عالی

5ـ فرم عالی

همه ی این موارد باید کارکرد خود را به شکل عالی در شعر و گونه های دیگر ادبی به انجام برسانند تا یک شعر سراپا واقعی روی صفحات دفتر، کتاب یا هر چیز دیگر پدید آید. حالا به توضیح هر پنج مورد می پردازیم:

1) اندیشه ی عالی: اندیشه کردن در مورد هر چیز می تواند صورت بگیرد؛ اندیشه و فکر کردن درباره ی کاینات، پدیده ها و هر چیزی، مثل درخت، صندلی، لباس و هزار چیز دیگر و همچنین اتفاقاتی که در پیرامون ما رخ می دهد، یعنی هر اندیشه ای را می توان شعر کرد، هر چیزی را که به ذهن ما می آید و هر چیزی را که به چشم ما می آید، اما این اندیشه های ذهنی و عینی باید با دیگر عوامل تشکیل دهنده ی شعر قاطی شود، یکی شود تا ماهیت و شکل شعر به خود بگیرد؛ مثلا یک درخت که در حیاط، کوچه و یا در صحرایی وجود دارد و قدمتی چند ساله دارد، افکار و اندیشه و ذهن شما را به زمان های دورتر و خاطرات تلخ و شیرین سوق می دهد و اگر شاعر باشید آن هم شاعری چیره دست، این نوع اندیشه کردن به آن درخت را فی البداهه و یا فورا تبدیل به شعر می نمایید.

2) احساس عالی: ما می توانیم نسبت به یک اتفاق خوشایند یا ناگوار و یا نسبت به یک چیز برانگیخته شویم و احساس ها و حالت های گوناگون به ما دست بدهد، مثلا در حادثه ای تلخ و یا فراق کسی اشک از چشمانمان سرازیر می شود. این اندوه و اشک را باید بتوانیم با همان احساس عالی که از درونمان جوشیده و از راه چشم به بیرون راه پیدا کرده، با همان احساس عالی در شعر بیاوریم که با ذات شعر عجین شود و با خواندن آن، احساس رقت به مخاطب دست دهد.

3) تصاویر عالی: تصاویر شعری همان راه یافتن به عالم خیال می باشد که عالم خیال یا تصاویر، مشاهدات ذهنی و عینی ما را می توانند روشن یا تیره به نمایش بگذارند. پشت سر هم قرار گرفتن کلمات و ترکیبات چه در شعر و چه در نثر تصاویر را تشکیل می دهند و تصاویر واقعی و روشن، زنده بودن این کلمات و ترکیبات را تضمین می کند. جرقه ی هر اثر ادبی از هر نوعی که می خواهد باشد؛ در قوه ی تخیل زده می شود و با نیروی خیال گسترش پیدا می کند. اصلا قوه تخیل مثل دوربین عکاسی عمل می کند که از مناظر و حوادث گوناگون در زمان ها و مکان های گوناگون عکس و تصویر می گیرد و سپس عکاس آن ها را مرتب، منظم و روی هم سوار می کند و یا به نوعی آن تصویرها را رتوش کاری می کند تا آن عکس ها و تصاویر، روشن و جذاب از آب در آیند.

4) زبان عالی: زبان یک شعر یا یک اثر ادبی، شناسنامه ی آن اثر می باشد. هر سه عنصر ادبی و شعری؛ یعنی اندیشه، احساس و تصویر به زبان ختم می شوند و اگر زبان شعری یا هر اثر ادبی دیگر به روز نباشد و پاک و تر و تمیز نباشد؛ از اندیشه، احساس و تصاویر آن چیزی دریافت نمی کنیم. زبان در یک اثر ادبی باید در اول زبان مادری و رسمی مردم یک جامعه باشد و برای همه قابل فهم و تحسین برانگیز جلوه کند و زبان یک طبقه و یا یک گروه از اقشار مردم نباشد. برای رسیدن به چنین زبانی که تا قرن های دور و مرزهای دور امتداد و ادامه پیدا نماید، نیاز به هنرمندانی بزرگ است که در این راه خطرها نمایند و از همه چیز خود بگذرند.

5) فرم عالی: شکل و قواره ی هر اثر یا هر چیزی را می توان فرم نامید. شکل و فرم شعر همراه با اندیشه، احساس، تصاویر و زبان در یک آن خلق می شود و هیچکدام از این عناصر، زودتر از دیگری پدید نمی آید که در نهایت همه این عناصر به خود فرم ختم می شوند و فرم می گیرند.

جذابیت یک اثر ادبی (مخصوصاً شعر) به همین فرم بستگی دارد. فرمی همراه با وزن و موسیقی خاص آن فرم که مثل حرکت آرام، جذاب و دیدنی چشمه بالا و پایین می شود.

این پنج عناصر یاد شده در تمام ژانرهای ادبی، شهر، داستان، رمان و دیگر هنرها مثل سینما، موسیقی و نقاشی می تواند پایه های اساسی و عالی یک شاهکار ادبی و هنری واقع شوند.

برای نمونه در شعر می توانیم مولوی را مثال بزنیم که اکثر اشعارش نسبت به تمام شاعران ایران از یک پتانسیل بالایی فراتر از آنچه که تصور می شود، برخوردار است. در اینجا دو بیت از یک غزل مولوی را می آورم برای روشن شدن کلام که خوانندگان برای خواندن این غزل به شکل کامل می توانند به دیوان شمس مراجعه نمایند.

بگرد دل همی گردی چه خواهی کرد، می دانم

چه خواهی کرد، دل را خون و رخ را زرد، می دانم

یکی بازی برآوردی که رخت دل همه بردی

چه خواهی بعد از این بازی دگر آورد، می دانم...

این غزل را که تا آخر بخوانیم؛ می بینیم که از یک سلامت کامل شعری برخوردار است و از مطلع تا مقطع هیچ چیزی از لحاظ ماهیت و ظرافت شعری کم ندارد. اندیشه یک طرف، احساس یک طرف، تصاویر یک طرف، زبان یک طرف و فرم یک طرف و همه در نهایت زیبایی در هم ادغام شده اند و این غزل را با این حس و شور و حال تشکیل داده اند و وزن طبیعی و آبشاری این غزل همراه با قافیه ها و ردیف ها، هیجان و لذت خاص این شعر را چند برابر کرده اند. اگر این غزل و دیگر غزل های پر شور و حال مولوی به زبان های خارجی به درستی و دقیق ترجمه شود؛ دیگر مخاطبان خارج از این مرزبوم را نسبت به شعر مولوی علاقه مند نموده، به هیجان و شور و حال وا دارد و شعر اصیل فارسی ( از طریق ترجمه شعر شاعران بزرگ ایران زمین به زبان های خارجی ) تاثیر خود را بر ادبیات جهان و مردم جهان خواهد گذاشت.

در عصر حاضر، فرم گرایی را شاعران، نویسندگان و منتقدان در الویت قرار داده اند و به فرم و شکل و نمای اثر بیشتر اصالت می دهند تا محتوا و غافل از این که نمی دانند که فرم و محتوا با هم به یک آن خلق می شوند و یکی بدون دیگری اصلا معنایی ندارد و وجود ندارد؛ یعنی وجود فرم و محتوا چه در ادبیات و چه در هنر مقوله ای جدا از هم نیستند و در یک آن به وجود می آیند. تفکیک کردن و جدا نمودن فرم و محتوا از یکدیگر مثل این است که بگوییم اول روح آفریده می شود و بعد جسم که این، سخن بسیار نادرستی می باشد و با حقیقت و واقعیت جور در نمی آید. این نکته ی مهم را نباید فراموش کرد که هر اثر ادبی و هنری هم به طور ناخودآگاه و هم خودآگاهانه خلق می شوند و این طور نیست که شاعر و هنرمند از روند کار خود در ساخت یک اثر ادبی یا هنری غافل باشد. بعضی ها را عقیده بر این است که قالب های قدیم مثل غزل، مثنوی، قصیده ... قالب ها و فرم هایی پاگیر و محدودند و شاعران با توجه به روال و خط و طول وزن ها و قافیه ها و ردیف ها، احساسات و اندیشه های خود را تا هر کجا که این چارچوب های شعری اجازه می دادند؛ می توانستند بیان نمایند و در این قالب ها بریزند. این گفته ها نیز بسیار اشتباه و پرغلط می باشد. پس چطور شد که شاعران بزرگی چون سعدی، حافظ، مولوی، نظامی، فردوسی، خیام، بیدل دهلوی، صائب تبریزی و... با این قالب های شعری قد علم کردند و جاودانه شدند، اما شما نمی دانید عیب کار از خود شماست، نه از این قالب ها. این گروه حرف های ناسنجیده دیگری هم می زنند که از خود «نیما یوشیج» یاد گرفته اند و خود نیما در دهانشان انداخته است که شاعران گذشته همه ذهنی گرا و درونگرا بوده اند و شاعران امروز عینی گرا و برون گرا. در گذشته های دور یعنی دوره های فردوسی، حافظ و بیدل، پیشرفت های متمدن امروزی به شکل شهر نشینی با این همه اختراعات و محصولات اقتصادی و صنعتی وجود نداشته و شاعران گذشته با بیابان ها و چند تا درخت و گل و چند حیوان مثل اسب و شتر سروکار داشته اند که جبر طبیعی تاریخی چنین اقتضا می کرده است و همان چند پدیده و آن چیزهای دیدنی را در اشعار خود به کار می گرفتند نه مثل عصر جدید ما که با هواپیما، قطار، پنجره، تلفن و هزاران چیز دیگر سر و کار داریم؛ آن زمان که این پدیده ها و اشیا اختراع نشده بودند که این نوع وسایل را نیز به استخدام شعر خود در آورند. پس نمی توانیم از این لحاظ شاعران گذشته را زیر سؤال بیریم و آثار آنان را بی ارزش و بی اهمیت تلقی نماییم. اگر آن شاعران بزرگ در عصر جدید ما زندگی می کردند قطعاً خیلی قاطعانه تر از ما این اشیا و محصولات دنیای جدید را در شعر خود به کار می بردند. فرم و محتوا باید از لحاظ ظاهر و باطن با هم جفت و جور باشند، به هم بیایند و در عملکرد با یکدیگر ناهماهنگ و نامتعادل نباشند. در هر چند دوره ای یا هر چهار ـ پنچ قرنی معمولا، قالب ها و فرم هایی متناسب با شرایط زمانی و مکانی به شکل ناخودآگاه ( که ریشه در ذوق شاعران و نویسندگان ان دوره ها دارد) پدید می آیند و متناسب با سلیقه های ذوقی و روحی مردمان آن اعصار ادامه پیدا می کنند و اگر پاسخگوی نیازهای ذوقی و روحی همان مردمان در آن اعصار نباشند؛ بعد از مدت زمانی از بین خواهند رفت؛ چرا که هر دوره ای قالب ها و فرم های مخصوص خود را می طلبد. گذشته از این ها آیا فرم ها و قالب هایی که امروزه مثل محصولات کارخانه ها و شرکت ها هر روز به بازار ادبیات ـ مخصوصا شعرـ سرازیر می شوند؛ آیا می توان این ها را قالب ها و فرم های شعری نامید و یا سازندگان  این فرم های شعری آیا از لحاظ فرم و محتوا هماهنگ و متناسب با نیازهای مردم جامعه و عصر خود حرکت می کنند؟ بعید می دانم؛ خیلی بعید. چگونه می خواهیم با این اشعار بی سر و ته شاعران، با این فرم ها و محتواهای گسیخته و ناسالم، ادبیات خود را به جهان معرفی کنیم و از این طریق تاثیرگذار باشیم. این فرم و محتوای سالم و سازنده است که ادبیات را تشکیل می دهد و زیبایی های سحرانگیز و معماگونه ی آن را.