عبدالمجید زنگویی:

ده ها سال است که افتخار آشنایی و دوستی دارم با دکتر هیبت اله مالکی، خوشابی دشتستانی، فرزند راستین دشتستان، استاد دانشگاه، پژوهشگر تاریخ و زبان و ادبیات فارسی، دوستی صادق و صمیمی، پژوهشگری پرکار و دقیق که با دقت و امعان نظر راه خود را ادامه می دهد.

تاکنون آثار متعددی در حوزه ها و زمینه های گوناگون ارائه داده است. در سال 1372 با هم جزو گروه و هیئت علمی برگزارکنندگان کنگره ی جهانی «رئیس علی دلواری» بودیم. حاصل عضویت در این هیئت، چند عنوان کتاب، از جمله چاپ کتاب «قیام جنوب به روایت تصویر» است. که بوسیله ی کنگره ی بزرگداشت هشتادمین سال شهادت رئیس علی دلواری در فروردین 1373 از وی به چاپ رسید.

این کتاب با مقدمه ای مبسوط به رشته تحریر درآمده است. در فصل اول، تصویر علمایی که به هر نحو در قیام و مبارزه ی راستین جنوب علیه نیروی متجاوز انگلیس و برانگیختن مردم سهمی داشته اند، با توضیحات کوتاهی آورده است.

از مردم، شخصیت های سیاسی و اجتماعی، سران قیام مانند رئیس علی دلواری، شیخ حسین خان چاهکوتاهی، زایر خضرخان اهرمی، غضنفرالسلطنه برازجانی، سخن به میان آورده و حتی آثار و ابنیه تاریخی و اشخاص و مکان هایی که به طریقی مورد استفاده قرار گرفته بوده اند، فراموش نشده است.
«شرح حال شعرای دشتستان بزرگ» دیگر اثر این پژوهشگر است، که به سال 1369 به چاپ رسیده است. این کتاب، چنانکه شیوه ی پژوهشگر است، با پیشگفتاری گسترده و مستند آغاز شده که بسیار خواندنی است و در خور تحسین.

در این اثر، زندگینامه و گزینه ی اشعار 47 تن از شاعران دشتی و دشتستانی و جم و ریز بر پایه ی حروف الفبایی آمده است.
در مقدمه این کتاب، علاوه بر بازگو کردن جریانات تاریخی منطقه، بحث بسیار خوبی هم پیرامون گویش دشتستانی و تطبیق آن با زبان و واژگان پهلوی و پارسی دری آورده است.

پس از مقدمه از احمدخان دشتی، فرزند محمدخان و ترانه هایش سخن می راند و با حسین یوسفی جمی پایان می برد.
«منشأت فاضل جمی» دیگر اثر پژوهشی دکتر مالکی است و تصحیح کتاب «بازنامه ی ناصری»، نوشته ی تیمورمیرزا حسام الدوله را نیز باید به کارنامه ی ایشان افزود. این کتاب نیز، که مقدمه بسیار مفصل همراه دارد، به سال 1390 از سوی بنیاد فارسی شناسی به چاپ رسیده است.
«علما و مشاهیر فارس در جنگ جهانی اول» دیگر اثر پژوهشی این محقق است. علمایی که هر کدام به نوبه ی خود در این جریان و تهییج افکار عمومی در مبارزه با نیروهای متجاوز سهمی داشته اند.

«خسرو و شیرین» محمدخان و احمدخان دشتی (پدر و پسر) دیگر اثر ارزنده این پژوهشگر خستگی ناپذیر برازجانی است. پیش از آغاز منظومه، با عناوین خواندنی و تاریخی گسترده ای روبرو می شویم. پیشگفتار، دیباچه ای بر تاریخ دشتی، دشتی کجاست، پیشینه تاریخی دشتی، راه کاروانی شیراز تا نجیرم، پیشینه تاریخی بلوک ماندستان، جغرافیای تاریخی شهر خورموج، محمدخان دشتی، فارس بن شهبان کیست، تاریخ حمام، شخصیت سیاسی و اجتماعی محمدخان دشتی یا صاحب سلطنت ملک معانی و بسیاری عناوین و مطالب دیگر را که همه مستند هستند، آمده است. تا به متن منظومه ی خسرو و شیرین می رسد، محقق در تدوین این کتاب، از نسخه ی خسرو و شیرین مجلس بهره جسته است.

در همین مجلد، به دنبال منظومه ی خسرو و شیرین محمدخان، منظومه ی خسرو و شیرین احمدخان (فرزند محمدخان) را می خوانیم.
در این نوشته ی کوتاه مجالی نیست تا از این دو منظومه، با آوردن نمونه ها، گفتار را ادامه داد. اما، از هر کدام به چند بیت بسنده می کنیم.

چند بیت از آغاز منظومه خسرو و شیرین محمدخان دشتی:

به نام آن که عشق اندوز جانهاست
                  کلامش حکمت آموز زبان هاست     
به نام آن که جان را زو توان است
                          برون از هر یقین و هر گمان است
به نام آن که فیض عام دارد
                                 که نه آغاز و نه انجام دارد
هر آنکش اول و آخر نه پیداست
              گمان بردن که چون بوده است؟ بی جاست
شناساییش چون اندر طلسم است
                     اگر رسمی توان زو یافت ز اسم است
دیگر کار این پژوهشگر پرتلاش، زندگی و مبارزات غضنفرالسلطنه برازجانی است. که در این اثر بزرگ، زندگینامه غضنفرالسلطنه، مبارزات وی تا لحظه شهادت آورده است.

هیبت اله مالکی، در کار تحقیق کوشش می کند که تمام حقایق و واقعیات را بنگارد؛ اگر چه کسی را از آن خوش نیاید و مورد انتقادش قرار دهد. اما بزرگ ترین نوشته و رجستار این استاد دانشگاه، کتاب بزرگ و دو جلدی «دشتستان و غضنفر السلطنه برازجانی» است، که دسترنج ده ها سال تحقیق و بررسی می باشد. در هر جا که از مأخذی بهره جسته و استناد کرده، نام آن را  در ذیل  صفحات آورده است.

جلد نخست این کتاب، تاریخ مفصل دشتستان را مورد بحث و شناخت قرار می دهد. بر طبق معمول، کتاب را با مقدمه آغاز می کند. مقدمه را که پشت سر می گذارد، از جغرافیای تاریخی شهرستان دشتستان، برازجان دشتستان، انگیزه ی نام گذاری شهر برازجان یا وجه تسمیه آن، برازجان در گذرگاه تاریخ و کاخ کوروش، آثار برازگان دوره ی ساسانی مشهور به تنب گرو و جایگاه شهر مناره در دشتگان، از شیراز تا نجیرم.

دشتستان بزرگ در هنگام پیدایش اسلام، جنگ تازیان یا مردم فارس، بررسی انگیزه ی عرب در لشکرکشی به دشتستان و پارس، دشتستان در روزگار امویان و عباسیان، دشتستان در آغاز سده ی پنجم و ده ها عنوان خواندنی و تحقیق و مستند دیگر، که هر کدام به نوبه ی خود بر اهمیت و ارزش کتاب می افزایند. و بی تردید نمی توان کتابی را یافت که اینگونه و با این گستردگی، آگاهی های تاریخی را یکجا گردآوری کرده باشد. که به واقع شایسته ی تقدیر است و سپاس وافر به این نویسنده و پژوهشگر پرکار.  در پایان این کتاب، نحوه ی شهادت غضنفرالسلطنه به طور مفصل آمده است. که تصویراسناد موجود بر اهمیت این کتاب افزوده است.
جلد دوم نیز، بیشتر اختصاص دارد به «غضنفرالسلطنه برازجانی» و وقایع آن روزگار؛ با عناوین و مطالبی چون: غضنفرالسلطنه و شیخ محمدحسین برازجانی، چگونگی مالکیت فتح الملک نوری در بلوک بوشکان و ....، یکی از عناوین بزرگ و مفصل این کتاب «تبارنامه» ی خاندان های بزرگ دشتستان است که خواندن آن خالی از لطف نیست و اطلاعات وسیعی به خواننده می دهد.

خاندان آخوندها، خاندان آهنگران و خاندان باباعلی برازجانی، خاندان بگ یا بیک زادگان خوشاب، خاندان پاپری، خاندان تنگستانی یا خوانین تنگستان، خاندان جم غازی، خاندان قایدان حیات داوودی، خاندان خسروی، خاندان رؤسای برازجان و محمدآباد (دهقاید)، خاندان روزبه، خاندان رئیس عبدعلی خان زیارتی، خاندان سیاسی، خاندان سادات شجاع الدینی، خاندان قایدان، خاندان قربان نژاد، خاندان کاکائی گسیکانی، خاندان کمالی و خاندان کمارجی، خاندان کوزه گران، خاندان لیراوی، خاندان گرمسیری، خاندان ماحوزی بحرینی، خاندان ملایان گسیکان، خاندان ناخای گسیکان، خاندان نجارها یا درودگران.
و سرانجام، این کتاب خواندنی، با فهرست منابع (بن پایه ها) پایان می پذیرد.

در این کتاب، با شیوه ی زندگی، آداب و عادات و رسوم و فرهنگ مردم در این دیار، حتّی شغل آنان آشنا می شویم.
همه این ها، کوتاه نوشته هایی بود پیرامون آثار دکتر هیبت اله مالکی، و هنوز آثاری آماده ی چاپ دارند،مانند: نگارش نوین از سفرنامه ی ناصرخسرو، پنجا تنتره از آغاز تا امروز یا تاریخ کلیله و دمنه، تاریخ دشتستان به روایت اسناد و انوشیروان دادگر. که امید است به زودی به دست چاپ سپرده شود.