دست طمع چو پیش کسان می کنی دراز

پل بسته ای که بگذری از آبروی خویش

از رسول گرامی اسلام (ص) نقل شده است: «هر که دری از سوال و خواهش به روی خود بگشاید خداوند متعال هفتاد در فقر و تنگدستی بر او باز می کند که هیچ چیزی نتواند آن را ببندد».[1]

در روایت آمده: کسی که دری از سوال بر روی خود باز کند، دری از ذلت را بر روی خود باز کرده است. 

امام صادق (ع) فرمود: «مومن اظهار فقر و تنگدستی پیش مردم نمی کند».[2]

      سال ها پیش در کتابی از دکتر شهید دانایی (دکتر علی شریعتی) خواندم که: «شهر بزرگ را باید از گدایانش شناخت.» متاسفانه حافظه به یاری ام نمی شتابد که کدام کتاب بود ولی هر چه بود نشان از قدرت جامعه شناسانه ی این اندیشمند سترگ است. آیا به راستی برازجان آن قدر بزرگ شده است که این همه گدا را در بطن خود بپروراند؟ یا این که این گدایان، ثمره ی رشد شهرهای مجاور و مهاجرت به برازجان است؟ تکدی گری، عوارض و مخاطرات زیادی دارد. بخشی از مطالعات مقطعی و روبنایی روی این پدیده، درباره مسایلی نظیر درآمد، مسکن، فقر مادی، فقر فرهنگی، ناکامی اقتصادی، نابسامانی اجتماعی و سرانجام، دستگیری و بازپروری سخن می گوید. عده ای سعی کرده اند این مشکلات و مخاطرات را تعدیل کنند و در نتیجه، آن را به گردن فرد انداخته، نشان دهند که تکدی گری امری طبیعی و پذیرفتنی است که می شود آن را نادیده گرفت و با آن کنار آمد. برخی محققین ضمن بررسی های خود به ریشه ها، شیوه ها، انگیزه ها، پیامدها و راه های رفع تکدی گری، نظر داشته اند، این ریشه ها شامل پیری و از کارافتادگی، مسایل خانوادگی، اعتیاد، مهاجرت، معلولیت و غیره می شود.

    دوستِ وکیلی دارم که دفتر وکالتش در خیابان بیمارستان واقع است. این خانم وکیل فرمودند: «تو را خدا یه مقاله در مورد مزاحمت هایی که گدایان اطراف فلکه ی بیمارستان، خصوصا محدوده ی ساختمان پزشکی نوید و داروخانه ی دکتر رضایی ایجاد می کنند، بنویس، توی اتحاد جنوب چاپ بشه، بلکه مسئولین امر چاره ای بیندیشند. می یان می چسبن به آدم هر چه بهشون می گی برو کنار رد شم به کارم برسم، زبون حالیشون نیس که نیس. مریض هستن، ویروس شان به آدم منتقل می شه مریض مون می کنند. یا این که اینقدر بعضی شون کثیف هستند که حال آدم رو بهم می زنند.» 

برای اثبات و تحقیق حرف این خانم وکیل نیاز نیست وقت زیادی صرف کنیم، همین که شما قصد خروج از منزل، جهت انجام هر کاری که داشته باشید با برخورد چسبانه ی متکدیان موجود در شهر مواجه خواهید شد. می چسبند به آدم، صد رحمت به کـَنه ... همانا که مصداق بارزی برای چسب 1-2-3 هستند. چهارراه مخابرات برازجان، پشت چراغ قرمز، توی تله ی گدایان قرار می گیریم، تنها راه خلاصی از دست مزاحمتشان، بالا کشیدن همه ی شیشه های ماشین است. 

 مفهوم تکدی: تکدی را می توان تحت عنوان «دست درازی کردن» برای کسب درآمد و احتمالا «سوال به کف» تعریف کرد. تکدی: فراگردی است که به موجب آن، فرد متکدی از دسترنج دیگران بهره مند می شود و زندگی می گذراند. هر یک از افراد جامعه را که نه صاحب حرفه (در مفهوم اقتصادی آن) هستند و نه در تولید اجتماعی، مشارکتی دارند و همواره با شیوه ها و شگردهای متنوع، طفیلی و زایده ی اجتماعی هستند، متکدی می گویند ... 

از نظرگاه جامعه شناختی [3] تکدی را می توان نوعی انحراف اجتماعی - که فرد در آن نقش مشخص و بعضا متفاوتی (سرقت، روسپی گری، واسطه گری، اعتیاد، و...) را بر عهده دارد - به حساب آورد. 

«گیلمور» جامعه شناس معاصر غربی معتقد است: «گدایی» یک فعالیت سازمان یافته است که در آن فرد، «گدایی » را به «کار کردن» ترجیح می دهد. (البته قادر به کار هستند) [4]

     گداپروری و تقویت تکدی گری در جامعه اسلامی امری ناصواب است و چهره ای زشت و قبیح از جامعه اسلامی به نمایش می گذارد و آثار سوء فرهنگی و اجتماعی فراوانی به دنبال دارد و در عین حال باید توجه داشت که فقرای واقعی و افراد ناتوان و درمانده فراموش نشوند و به صورت آبرومند از آن ها دستگیری کرد. در اسلام از یک طرف به افراد فقیر سفارش صبر شده و از طرف دیگر به افراد متمکن سفارش رسیدگی به فقرا و انفاق و صدقه و زکات شده و تاکید شده که افراد آبرومند و فقیری که از اظهار نیازشان حیا می کنند، شناسایی شوند و مورد کمک و تفقد قرار گیرند. اگر نتوانستیم تشخیص دهیم که کدام یک از این افرادی که اظهار فقر و نداری می کنند و درخواست کمک دارند مستحق واقعی هستند، کمک کردن واجب نیست ولی از باب این که گفته اند سائل را محروم نکنید اگر کسی بخواهد چیز مختصری برای رضای خدا و خالصا لوجه ا... به آن ها بدهد اشکال ندارد.

     امام صادق (ع) فرمود: «هر کس بدون نیاز چیزی را از دیگری درخواست کند همانا پاره های آتش می خورد». بنابراین مومن برای حفظ آبروی خویش باید تا آن جا که مقدور است از دست دراز کردن پیش این و آن حذر کند،‌ تا شخصیت خود را لکه دار و معیوب نسازد. در کشور ما به خاطر برخی از مشکلات اقتصادی و کم توجهی به مسئله‌ نظارت دقیق بر بیت المال، افرادی دچار فقر و ناتوانی می شوند. البته در بسیاری از کشورها فقیر وجود دارد و شاید در برخی کشورها، آمار متکدیان بیش از مقدار موجود در کشور ما باشد ولی در نظام اسلامی باید به گونه ای عمل شود که اصلا فقیری در جامعه وجود نداشته باشد.

   در مجامع روایی اهل بیت (ع) روایاتی وجود دارد تحت عنوان «لاتحل الصدقة لهولاء» ـ یعنی صدقه گرفتن این افراد جائز نیست ... ـ و در ذیل آن برخی افراد از جمله افراد غنی و کسی که توانایی کار و فعالیت دارد، ذکر شده اند. صدقه بر این افراد حلال نیست، یعنی اگر این ها از راه تکدی گری و درخواست از دیگران، امرار معاش کنند، روزی حلال به دست نیاورده اند. با این حال، در تعالیم اسلامی روی مساله صدقه دادن بسیار تاکید شده است، به نحوی که در حال تردید در استحقاق هم توصیه شده که بهتر است صدقه دهید.

        بسیاری از این گدایان ترفند مذهبی به کار می برند یعنی: اسماء مبارک ائمه اطهار را دست اندازی قرار داده اند برای کسب در آمد و از عشق خالصانه ی مردم به آن عزیزان سوء استفاده می کنند. ای کاش که بیاموزند شرافت یک انسان را به خاطر لقمه ای چرب تر به این نازیبایی به حراج نگذارند. 

علل پیدایش تکدی چیست؟

شبکه های پیچیده ای که متکدیان را به چنین کاری وامی دارد، کدامند؟

چه سازمانی مسئول مبارزه با تکدی است؟

آیا در اصل امکاناتی جهت بازپروری متکدیان وجود دارد؟

علل اصلی تکدی را چگونه می توان شناخت؟

تکدی با چه عوامل و شرایطی رابطه نزدیک و تنگاتنگ دارد؟

پاسخ گویی به پرسش هایی از این قبیل بدون اطلاعات آماری دقیق و کافی در این زمینه ها و تحلیل های جامع و مبتنی بر اصول جامعه شناسی ممکن نیست و احیانا نتیجه ای که به دست می دهیم بسیار محدود خواهد بود و با دیده تردید باید به آن نگریست.

تکدی گری چهار خصوصیت عمده دارد: 1. متکدی از مسئولیت های اجتماعی معاف است

2. متکدی به خاطر نیازمندی مورد سرزنش قرار نمی گیرد

3. چنین شخصیتی انتظار دارد که دیگران به او کمک کنند

4. در تولید اجتماعی مشارکت نداشته از دسترنج دیگران زندگی می گذراند.

پدیده تکدی با دو عامل مهم، یعنی: «کمک دهنده» و «کمک گیرنده» رابطه دارد. «کمک دهنده ها» همان مردم هستند که آن ها را می توان به دسته های ذیل تقسیم بندی کرد: 1. عده ای بر اساس وظیفه شرعی به فقرا و مستمندان کمک می کنند.

2. گروهی دیگر آن را وظیفه انسانی و نوع دوستی می دانند. 

3. دسته سوم کسانی هستند که کمک های خود را با نیت نذر و صدقه انفاق می کنند... 

بنابراین، «تکدی گری صورتی از زندگی ارزان قیمتی است که تنها بهای آن فقر مناعت طبع و سیر قهقرایی کمال انسان است... 

انواع تکدی:

 دراویش: افرادی هستند که با کشکول و تبرزین و با «زمزمه اوراد و اذکار» و یا خواندن اشعار و روایت قصه های ملی و مذهبی به گدایی می پردازند. «در گذشته، عمده ترین متکدیان، دراویش بودند که با استفاده از عواطف و باورهای مردم به گدایی می پرداختند. در هند و پاکستان دروایشی هستند که خود را در بدترین وضع قرار می دهند، مثلا دسته جمعی در گوشه ای معتکف می شوند و نوحه های مذهبی می خوانند و اعضای بدنشان را به لرزه در می آورند و از این راه گدایی می کنند. هدف این افراد، شکستن غرور و عزت نفس در این مرحله است.» [4]

دعانویسان: کسانی هستند که بر روی کاغذهای طومار مانندی دعا می نویسند و به عنوان نسخه شفابخش به مردمان و افراد نیازمند و ساده لوح می فروشند. این دسته در مناطقی که دارای ساختار سنتی و قدیمی است و در جوامع کوچک تر و شهرستان ها - که بافت سنتی دارند - از ارزش ویژه ای برخوردارند و در نقش ها و به شیوه های مختلف به گدایی مشغولند.

کولی ها: کولی طایفه ای از بقایای هندیان رامشگر است که در عهد بهرام گور به ایران آمده اند. مردمی صحرانشین و بیابانگرد هستند و در همه جا گردش می کنند. کولی ها با فالگیری و کف بینی و بندبازی، زنان و مردان ساده لوح را فریب می دهند و از این طریق مبالغی را به دست می آورند.

البته کسانی هستند که آشکارا و با استفاده از فنون و رموز روان شناسی ترحم مردم را به خود جلب و به شیوه ها و صور مختلف از دیگران تقاضای کمک می کنند و به این نوع تکدی می پردازند.«مهم ترین شکل گدایی، گداهای حرفه ای و افرادی هستند که از نظر مالی وضع خوبی دارند ولی گدایی را یک شغل در ردیف سایر شغل ها مثل خرید و فروش و کارهای تولیدی به حساب می آورند.» [5]

این گروه دارای تشکیلات مفصلی هستند که به صورت یک سازمان غیر رسمی اما زنده و جاندار، فعالیت می کنند. در این تشکیلات همه چیز بر اساس توانایی شخص متکدی و ویژگی های مکانی، جمعیتی، اقتصادی و... تقسیم می شود، لذا هر مکانی دارای ارزش های مشخص و اهمیتی متفاوت از جاهای دیگر بوده و اصطلاحا «سرقفلی» خاص خود را دارد. حاصل آن که گدایان حرفه ای، از فنون و رموز روان شناسی گدایی آگاهی کافی دارند. می دانند چگونه و در کجا گدایی کنند و چگونه ترحم مردمان را به خود جلب کنند. در جاهایی که گدایی گروهی و سازمان یافته وجود دارد، از طریق کارآموزی و تعلیم، گدایان خبره اطلاعات خود را به نو رسیده ها انتقال می دهند و بدین ترتیب گدایی حرفه ای تخصصی پاینده می شود. 

علل و عوامل موثر در ظهور پدیده تکدی گری:

1. عوامل اجتماعی - اقتصادی: گدایی یک زایده اجتماعی است که در پیدایش آن چند عامل دخالت دارند: فقدان اشتغال و کار، فقر مادی، پیری و از کار افتادگی، رخوت و سستی، اعتیاد، معلولیت و بیماری، مسایل خانوادگی از قبیل پاشیده شدن خانواده، مهاجرت از روستا به شهر، نابسامانی های اقتصادی از قبیل کمی درآمد در بعضی از مشاغل، بالابودن هزینه زندگی، ضعف فرهنگ حاکم بر خانواده های متکدیان، شکاف عمیق طبقاتی و غیره از جمله این عوامل به شمار می روند.

علل اجتماعی دیگر گدایی مربوط به کمبودهایی است که در اثر نارسایی های موجود در جامعه به وجود می آید. باید اذعان داشت که برخی از این گدایان محصول نابسامانی اجتماعی هستند. بدین معنی که جامعه نتوانسته است افراد سال خورده، عاجز، معلول، یتیم و امثال آنان را در مراکز مناسبی سازمان بخشد و برای آنان زندگی انسانی لازم را فراهم آورد، در نتیجه آنان نیز از فرط ناچاری برای بقای خویش به تکدی می پردازند. 

2. عوامل روانی و فردی: مطالعه ریشه های روانی و فردی تکدی، بسیار جالب است. این امر نقش موثری در بزهکاری و تکدی گری دارد، زیرا: «شرایط فردی، چیزی جز نتیجه شرایط محیط زیست و اثرات اجتماعی است و موجد استعدادهای جرم زا و گرایش های انحرافی در نزد افراد می شود...»   طبق نتایج به دست آمده از تحقیقات متعدد، درصد قابل ملاحظه ای از افراد متکدی، از اختلالات شدید روانی رنج می برند. از این دیدگاه، اختلال روانی، کم و بیش، در فردی شکل می گیرد و به ظهور می رسد که در اثر حوادث غیر مترقبه، روحش آزار دیده باشد. نتیجه این تاثیرات سوء، روی آوردن شخص به دست درازی و اختلالات رفتاری است که زمینه انجام عمل تکدی گری را تسهیل می کند.

شیوه های تکدی عبارت است از: 

- تظاهر به نقص عضو.

- جلب توجه عمومی با کرایه بچه های بی گناه و خواباندن آن ها در معابر عمومی.

- سوء استفاده از مذهب به خاطر اعتقادات عمیق مردم به مسایل شرعی و مذهبی.

- پوشیدن لباس های مندرس و تحریک احساسات مردم.

    گاه همراه گدایان، کودکان خردسال و معصومی را مشاهده می کنیم که بر اثر قرص های خواب آور و انواع مخدر، معمولا بیحال و خواب آلوده، با لباس های کثیف و پاره و کهنه، یا بر روی سنگ فرش های خیابان ها و پیاده روها دراز کشیده اند و یا بر پشت زنان و مردانی که برای گدایی در سر چهارراه ها و در بین اتومبیل ها پرسه می زنند، به خواب رفته اند. کودکانی که در نخستین سال های عمر به جای بازی های کودکانه، گدایی را تجربه می کنند و حتی ممکن است از شیرخوارگاه ها به عاریت گرفته شده باشند. این کودکان بعد از رسیدن به سن نوجوانی که سن آغاز گدایی به شیوه حرفه ای می باشد، این شغل را مستقلا ادامه داده، خودکفا می شوند.

    نوع مکان نیز عامل مهمی در تعیین شیوه تکدی است، معمولا گداهای شمال شهر سعی می کنند صورت ظاهر را حفظ کرده از راه های آبرومندانه گدایی کنند! اگر در نقاط مرکزی و جنوب شهر با گداهایی روبه رو می شویم که دست و پای خود را به طرز ماهرانه و با گریم به شکل ناقص درآورده اند و یا زن هایی که با یک قوطی اسپند در میان ماشین ها وول می خورند و یا مردی همراه با چند تا از همان بچه های بی گناه و در حالی که تکه کاغذی در جلوی خود گذاشته و قصه زندگی اش را بر روی آن نوشته است اما، در نقاط ثروتمند شهر آقا یا خانمی با لباس های تمیز جلو آمده به عنوان این که مثلا مسافری از شهرستان است و کیفش را دزدیده اند، مودبانه فقط برای یک بلیط اتوبوس پول طلب می کنند، اگرچه این شیوه ها قدیمی شده و اکثر مردم نیز از آن مطلعند، باز هم به این ثروتمندان گدانما و به این لکه های ننگ شهر کمک می کنند که این مساله جای پرسش و تعجب دارد! 

تکدی گری، آبستن آسیب های اجتماعی

تکدی گری را باید آبستن اجتماعی متعددی قلمداد کرد. اکثر بررسی های انجام شده، از رابطه بین گدایی و اعتیاد، بزهکاری، خودکشی، می خوارگی، روابط جنسی (فساد و فحشا)، لاابالی گری، سرقت و... حکایت می کنند. علت های دیگری مانند فقر مادی و ناکامی اقتصادی، فقر فرهنگی، اعتیاد، رخوت و سستی، مهاجرت، معلولیت، بی مهری و غیره ممکن است موجب شود که جوان یا سالمندی به گدایی روی آورد. گاهی حتی کمبود درآمد در بعضی از مشاغل و بالا بودن هزینه زندگی نیز ممکن است چنین عارضه ای را پدید آورد و به دنبال آن شخص به گروه های بزهکار بپیوندد و به انواع انحرافات اجتماعی روی آورد. با این حال تکدی، به تنهایی، عامل انحرافات آن ها نیست بلکه بسیاری از علل دیگر در پدید آمدن این وضع دخالت دارند.

بررسی آماری پدیده تکدی: بررسی آماری پدیده تکدی طبق آمارهای پراکنده سازمان های ذیربط و مراجع ذی صلاح نشان می دهد که اکثریت قریب به اتفاق گدایان در سنین بین 31 الی 40 سالگی قرار دارند. برای نمونه از بین 244 گدایی که مورد پرسش قرار گرفته اند، 62 نفرشان بین سنین 31 الی 40 سالگی قرار داشتنه اند. همچنین از بین 130 نفر متکدی دستگیر شده، 25 نفر آن ها نیز 7 سال، 16 درصد آن ها بین 30 - 20، 46 درصد بالای 60 سال و بقیه بین گروه سنی 60 - 20 در نوسان بوده است.

دین مبین اسلام با تحریم ربا و تراکم بی جهت ثروت و فعالیت ها و کوشش های نازا و عقیم، «تکدی» را به عنوان یکی از کسب های منفور اعلام کرده و آن را سخت مورد مذمت و سرزنش قرار داده است. «اسلام» دستور داده است که مردم تن به مذلت و خواری ندهند، خود را زبون و پست نکنند، دست گدایی به این و آن دراز ننمایند، تا می توانند زیر بار منت کسی نروند و چیزی خواهش نکنند.

مردی از اصحاب پیامبر اکرم صلی ا... علیه وآله و سلم به فقر و تنگدستی دچار شد. همسر او به او گفت: اگر نزد پیامبر خدا بروی و تقاضای کمک کنی موفق خواهی شد. آن مرد به نزد پیامبر آمد. هنگامی که پیامبر او را دید، فرمود: «هر کس از ما چیزی بخواهد به او خواهیم داد و اگر به کسی رو نزند و امیدش به خدا باشد خدا او را بی نیاز می کند» آن مرد گفت، منظور پیامبر از این سخن جز من کسی نبوده. به نزد همسر خود بازگشت و جریان را گفت. زن بار دیگر او را برای کمک خواستن از پیامبر، تحریک نمود. آن مرد بار دیگر به نزد پیامبر آمد. پیامبر هنگامی که او را دید همان سخن را تکرار فرموده، تا سه مرتبه این جریان واقع شد؛ آن مرد از نزد پیامبر برخاست و کلنگی به امانت گرفت، به کوه رفت و هیزم برید و جمع کرد و به شهر آورد و در مقابل مقداری آرد بفروخت. فردا نیز به همین ترتیب عمل نمود. و از راه فروش هیزم کلنگی خرید و کم کم بی نیاز شد. 

پی نوشت ها:

1) ثار الصادقین، ج 8، ص 129، به نقل از وسائل الشیعه، کتاب زکوه، ص 309.

2) همان، ص 130. [44] همان، ص 136.

3) همان، ص 148.

4) سلام. ش 115.

5) ضرورت برخورد با پدیده گدایی. کیهان. ش 14253. شنبه 19 مرداد 1370. ص 7.