اميرهوشنگ سمناني: بيش از يك قرن است كه از اختراع سينما مي‌گذرد و در اين سال‌ها سینما دست­خوش تغييرات فراواني شده است كه اين تغیيرات تبعات و تاثيرات فراواني در ابعاد اجتماعي، فرهنگي، هنري و حتي سياسي در جهان داشته است. اين تصاوير متحرك كه روزي ديدن آن در روياي انسان بود و در نهايت به واقعيت گرایید، هيچ­گاه تصورش هم نمي‌شد كه سينما بدين­گونه جهان را به تسخير خود درآورد و سينما نه تنها به عنوان هفتمين هنر در جهان معرفي شد بلکه به عنوان يك صنعت و تجارت سودآور توازن قدرت اقتصادي و تجارتي جهان را نيز بر هم زن و در اين راستا شركت‌ها و استوديوهاي فيلم‌سازي پرقدرتي در جهان تاسيس شدند كه هر كدام به غول فيلم‌سازي مبدل گردیدند. در زماني كه سينما هنوز صدايي نداشت و به اصطلاح بدون نطق و صامت بود، فقط جنبه سرگرمي، آن هم براي عده‌اي خاص بود. ولي همگام با دنياي صنعتي و پيشرفت آن، نطق و صداگذاري نيز به سينما راه یافت و اين هنر را بيش از پيش در ميان مردم محبوب و مقبول كرد. تا جايي كه ديدن فيلم و رفتن به سينما جزء لاينفك زندگي روزمره مردم گرديد و امروزه حتي نبودنش را هم نمي‌توان تصور كرد. اما در اين مجال بحث اصلي در مورد سينماي ايران است كه طبيعتاً از شروع كار سينماي جهان، جذابيت و بررسي اجمالي ابعاد مختلف سينماي ايران و تأثيرات آن در ديگر طبقات جامعه موضوعي است كه بنابر ضرورت موقيعت فعلي سينماي كشور به آن مي‌پردازيم:

سينمای ما شامل دو بخش سینمای قبل از انقلاب و پس از آن تقسيم مي‌شود.

سينماي قبل از انقلاب كه در سال‌هاي دور فيلم «دختر لر» كه صامت بود به نمايش در­آمد بسیار مورد استقبال مردم قرار گرفت و به طور كلي چون سينما اساساً هديه و سوغاتي از غرب بود براي اقشار مختلف مردم جالب و ديدني بود، اگرچه در ابتدا مانند هر مساله‌ ديگري فقط مختص بعضي از افراد يا مثلا درباريان زمان قاجار بود ولي به تدريج در ميان مردم نفوذ كرده و منجر به ساختن سالن‌هاي سينما در تهران و در سال‌هاي بعدي در شهرستان‌ها شد و در ميان اقشار مردم به عنوان مساله روز و يكي از اصلي‌ترين مباحث كوچه و بازاری مطرح گرديد، اما سينماي ما در سال‌هاي نزديك به انقلاب و در دهه‌هاي 40 و 50 رشد قابل توجهي در ابعاد كمي و كيفي نمود و به خصوص با ورود هنرپيشه‌هاي مطرح به عرصه سنيما و همچنين فيلم‌سازي كارگردانان معروف به اين عرصه مردم بيش از پيش ترغيب به ديدن فيلم‌هاي ايراني شدند.

اگرچه فيلم‌سازان ما به‌خصوص در اين دو دهه سعي بر كپي‌برداري از سينماي جهان علی­ الخصوص سينماي آن وقت آمريكا داشتند که البته ذائقه آن وقت مردم نيز با چنين فيلم‌هايي كاملا سازگاري داشت. تا حدي كه هر كس خود را جاي نقش اول فيلم يا اصطلاحاً آرتيست آن مي‌گذاشت و تا مدت‌ها نقل هر محفل و مجلسي مي‌گرديد.

ناگفته نماند كه موج فيلم‌ فارسي به‌خصوص در سال‌هاي 50 تا 56 فضاي سينماي ما را تسخير كرده بود و شايد به نظر منتقدان در آن روز سينماي ايران جاي بحث و ارزش محتوايي نداشت. البته در اين ميان بودند تعداد انگشت­ شمار فيلم‌هايي كه ارزش نقد و بررسي فني را داشتند. اما به هر حال اكثر فيلم‌سازان آن زمان در فكر گيشه بودند و بعد تجاري سينما تمام ابعاد فرهنگي و هنري آن را تحت تأثير قرار داده بود و با امكانات اندك آن زمان و عدم دسترسي فيلم‌سازان و عوامل فني سينما به اطلاعات روز سينمای جهان، سينماي ایران در يك گرداب بدون ترقی و ساکن عقب نگه داشته شده بود­. حال بگذريم از اينكه تعداد معدودي مدرسه فيلم‌سازي در كشور وجود داشت كه با بضاعت بسيار مختصر و سرمايه‌هاي محدود سر پا بودند و خروجي استعدادهاي آن هم بسيار كم و كمرنگ بود. به هر حال در بين مردم سينماي فارسي به انواعی از فيلم‌هاي آبگوشتي معروف بود وشايد هم ذائقه مردم كوچه و بازار با توجه به سطح پايين سواد و فرهنگ، چنين فيلم‌هاي را اوج افتخار سينماي ايران مي‌دانست، ولي به هر صورت هر چه بود مردم آن زمان را راضي نگه مي‌داشت.

با وقوع انقلاب اسلامي در سال 1357 ناگهان اين توازن بر هم خورد و البته تا چند سال پس از انقلاب نيز سنيما، سال‌هاي ركود خود را تجربه كرد و البته با رفتن تعداد بسياري از بازيگران آن زمان به خارج از كشور خلاء فراواني در سينما احساس مي‌گرديد. هنگامی که در سال 59 جنگ تحميلي شروع شد­، فصل تازه‌اي در سينما ايران آغاز گردید حتي در حين سال‌هاي جنگ فيلم­هايي در زمينه جنگ، دفاع و مسایل عقيدتي توسط فيلم‌سازاني كه به حق تصوير فرهنگي و روحيه شهادت‌طلبي رزمندگان را در آن زمان به تصوير می­كشيدند ساخته شد. ولي در طول سال‌هاي جنگ و حتي پس از خاتمه آن نيز فیلمی كه تصوير واقعي از جنگ و حماسه باشد در سينماي جنگي ايران مشاهده نشد. اگر­چه در ميان فيلم‌سازان متعهد و مطلع مرحوم ملاقلي‌پور دين بزرگي بر گردن سينماي دوران جنگ دارد و فیلم­های وی را مي‌توان نقطه برجسته سینمای حرفه­ای آن دوران ناميد اما با پايان جنگ سوژه‌هاي اين چنيني نيز تا حد زيادي به فراموشي سپرده شد و فيلم‌سازان ديگر تمايل زیادی به ساختن آن نداشتند و حتي تا امروز نيز كه گاه و     بي­گاه فيلمي در زمينه جنگ ساخته مي‌شود چندان مورد اقبال قرار نمي‌گيرد. بنابراين اكثر كارگردانان به فيلم‌هاي اجتماعي، خانوادگي و بعضا سياسي روي آورده­اند. متأسفانه در همه اين زمينه‌ها به علت فقدان فيلمنامه‌هاي قوی، مشكلات فني، عدم به روز بودن فيلم‌سازان ما با سبک و سیاق فيلم‌سازي در عرصه جهانی، عدم شناخت مخاطب و نیز عدم شناخت نياز امروز جامعه ايراني در عرصه سينما، سينماي امروز ایران در يك بن‌بست و بحران جدي قرار گرفته است. اما اين بحران‌ها و مشكلات خود بحث مفصلي را مي‌طلبد كه در اينجا فقط فهرست‌وار به تعدادي از آن اشاره می­کنیم.

الف: بيرون رفتن فيلم‌سازان متعهد، كارآمد و مردم‌مدار از چرخه فيلم‌سازي كشور در سال‌هاي اخير که يا منزوي شده‌اند و يا در كشورهاي ديگر مشغول به كار هستند و يا به خاطر تفكرات و مسایل عقيدتي خود ترك وطن نموده‌اند.

ب: نقطه‌نظرات بعضي از دست‌اندركاران سينما و يا مسوولين ديگر در مورد مسایل مختلف سينماي كشور بضعا غيركارشناسانه، غيراصولي و از سر عجله و شتاب بوده است، از قبيل انحلال خانه سنيما و يا توهين به تعدادي از بازيگران زن سينما و يا برخوردهاي غيرقانوني و غیراخلاقي با بعضي از فيلم‌هاي اكران‌شده كه از سوي افرادی كه هيچ شناختي از اصول حرفه‌ای سينما ندارند و يا تعطیل کردن بعضي از سالن‌هاي نمايش به بهانه‌هاي واهي، همگي باعث دلزدگي مردم از سينما و مسوولين آن متوليان آن شده است.

ج: استعدادها و پتانسيل‌هايي همانند بازيگران و كارگردانان که در خارج از كشور مشغول فعاليت هستند و سياست سينماي كشور در حالي كه مي‌بايست در اين سال‌ها به جذب آنان همت گمارد به تخريب و تضعيف آنان پرداخته و عرصه را براي جذب آنان در كشورهاي بيگانه آماده و مهيا نموده است چنانکه مثلا بازيگري به خاطر تفكرات سياسي خود مجبور به ترك وطن و كارش می­شود و به خارج از كشور پناه می­برد كه اعمال اين سياست نيز به ضرر سينماي ما خواهد بود.

د: متوليان سياست‌گذاري سينماي كشور از قبيل معاونت سينمایي وزارت ارشاد مي‌بايست يك راهكار اساسی در جهت ورود سينماي ما به عرصه جشنواره‌ها و همايش‌هاي سينماي جهاني بينديشند. سال گذشته جايزه اسكار اصغر فرهادي موجب مباهات دو ايراني در اتفاقات جهانی گرديد. ولي متاسفانه در انعكاس و مطرح كردن اين رويداد مهم، مطبوعات داخلي و رسانه ملي كشور چندان توجهي نداشتند، شايد در حد يك خبر كوتاه به آن اشاره کردند! امروزه به جاي آنكه مراسمی مانند اسكار را تحريم كنيم،‌ بياييم اساسي و حرفه‌اي عمل كرده، نقاط ضعف سينماي كشور را مرتفع كنیم و خود را در جهان با عرضه فيلم‌هاي باارزش مطرح نمایيم و فقط به دنبال تحريم و توهين به اين و آن نباشيم.

هـ : واقعيت آن است كه سه دهه است مردم ما از ديدن فيلم‌هاي باارزش و باكيفيت خارجي در سينماها محروم هستند. به‌رغم سياست‌ سينماي كشور ما كه مرزهای خود را به روي فيلم‌هاي خارجي بسته‌ است و از اين راه مي‌خواهد به سينماي داخل كشور کمک نماید، مي‌بايد به اين موضوع پايان داده و مردم را با سينماي روز جهان بيشتر آشنا کنیم. آن هم از راه­های قانوني.

اين مساله، به فيلم‌سازان داخلی انگيزه می­دهد که مبادرت به ساخت فيلم‌هاي باكيفيت‌تري کنند تا عرصه رقابت تنگ‌تر و داغ‌تر ‌گردد. زیرا ورود فيلم‌هاي خارجي ضربه‌اي به بدنه سينماي ما وارد نمي‌كند تا وقتی که اين فضاي يكه‌تازي فيلم‌سازان وطني در كشور وجود دارد. هيچ برو‌ن‌رفتي از اين وضعیت به لحاظ كمي و كيفي در سينما وجود ندارد. راه‌حل‌هايي از قبيل گراني بليت سينما نه تنها كمكي به سينماي كشور نمي‌كند، بلكه مردم را هر روزه از سينما دورتر مي‌كند تا جايي كه در چند سال آينده شاهد آن خواهيم بود كه سالن‌هاي سينما به سالن‌هاي بدن‌سازي و غيره تبديل مي‌گردند!

همواره اميدواريم نه تنها بخش دولتي كه امروزه متولي اصلي سرمايه‌گذاري در سينماي كشور هستند بلكه بخش خصوصي نیز بسیار فعال و به روز به ميدان بيايند تا این بدن نيمه جان سينما را روحي دوباره بخشند و با كمك و مساعدت خود، سينماي ايران را در جايگاهي كه شايسته آن است قرار دهند و به واقع با راهكارهاي اساسي و منطقي و حمايت‌هاي مادي و معنوي بار ديگر مردم را با سينما آشتي دهند. مردمي كه امروز، به علت عدم دسترسي به فيلم‌ها و نمايش‌هاي مورد پسندشان به شبكه‌هاي مجاز و غيرمجاز ماهواره‌اي روی آورده‌اند، كماكان منتظر يك معجزه هستند تا بار دیگر دیده بر فیلم­ها و سریال­ های پرمحتوا، اخلاقی و شایسته وطنی بگشایند./ح

منبع: ماهنامه گزارش شماره 243