دکتر هیبت الله مالکی*
 دوست دانشمندم، استاد ارجمند و پژوهشگر نستوه و خردمند دکتر عبدالرسول خیراندیش که دانشجویان، استادان و بیشتر کسانی که آشنایی یا علاقه ای به تاریخ و تاریخ نگاری دارند در سراسر ایران با نام نامی و کتاب ها و مقاله های ارزشمندش آشنا یا در کلاس درسش شاگردی کرده اند و بهره ها برده اند. همگان بر این باورند که شیوه تدریس و مِتُد پژوهش و تحقیق این رادمرد گرانمایه بی نظیر است.
آغاز پیوند دوستی نگارنده با ایشان سال ۱۳۵۷ خورشیدی است. و از سال ۱۳۶۲ پس از بازگشایی دانشگاه ها، که من از دانشگاه تهران به دانشگاه شیراز انتقالی گرفتم و سال نخست تحصیلی را آغاز کردم جناب دکتر خیراندیش و دوست ارزشمند دیگرم جناب آقای محمد شفیعی _ دبیر دبیرستانهای برازجان_ که هر دو دانشجوی سال سوم رشته تاریخ بودند از دانشگاه مشهد به شیراز منتقل شده بودند. پس از دیدار کوتاهی در دانشکده ادبیات شیراز در چهارراه ادبیات که افتخار همسایگی رند عالم سوز شیراز حضرت حافظ بزرگ را داشته و دارد. هر سه بر این باور شدیم که در هر جا به ما خوابگاه دادند با هم باشیم. البته خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود، زیرا که بیشتر از یک سال بنده از این موهبت بهره مند نبودم. چون هر دو بزرگوار دوره ی لیسانسشان به پایان رسید اما دوستی ما تا کنون ادامه دارد و از سال ۱۳۷۵ که در شیراز زندگی می کنیم همواره همراه و همگام در پژوهش و تدریس و کنکاش و تحقیق بوده و هستیم. ما در بیشتر همایش های جهانی و ملی در خارج و داخل کشور با هم بوده ایم و در همه این همایش ها، دیدگاه و سخنرانی های دکتر خیراندیش بهترین سخنرانی ها، هم چون نوشته ها، پژوهش ها و ترجمه هایش راهگشای همگان بوده و هست.
توانگری و پیشتازی علمی دکتر خیراندیش چون با فروتنی، افتادگی و خیراندیشی همراه و توام شده است در همه محافل علمی و گردهمایی های دانشوران و جامعه دانشگاهی ایران زمین ایشان را محبوب دل ها کرده است. بیش از پانزده سال است که در حضور این دانشمند گرانمایه و گروهی از استادان ارجمند تاریخ و ادبیات، در نشستی هفتگی آثار بزرگانی چون موبد پارسی سعدی شیرازی، فرزانه کم مانند گنجه نظامی و تبارنامه ی نژاد آریا شاهنامه دهقان توس یا خدای نامه، پادشاه سخنوران، فردوسی ِ بزرگ را بررسی، پژوهش و کنکاش می کنیم. و در همه ی این سال ها، از خرمن علم و دانش و تیزبینی و بیش و افتادگی و کرنش این «دانشمند خیراندیش» بهره ور شده و می شویم.
ناگفته نماند در روزگار نوجوانی و جوانی هرگاه دکتر خیراندیش به برازجان می آمد به همراه ایشان به حضور کوهی (زنده یاد کرم کوهستانی) می شتافتیم و از محضر آن پیر روشن ضمیر بهره مند می شدیم و پاره ای از رویدادهای سربسته و ناگفته های تاریخ معاصر دشتستان و برازجان را برای ما روشن می فرمودند. هم چنین بارها به همراه دکتر خیراندیش به حضور استاد فرزانه برازجانی، زنده یاد علیمراد فراشبندی شرفیاب می شدیم که از سال ۱۳۲۶ در شیراز زندگی می کرد. و در یکی از همین دیدارها بود که دو نوار کاست با آن مرد بزرگ گفت و گو کردیم که آن نوارها در آرشیو بنده موجود است.
مردم بزرگوار دشتستان شما می دانید که:
من جز به مدح مردم دانشمند / هرگز نه خامه رانم و نه دفتر
من قدر کلک خویش نکو دانم  / هرگز نیم به سِفله ثناپرور
اکنون نیز می گویم، جناب دکتر خیراندیش یکی از ستارگان جاویدان قدر اول سپهر فرهنگ و تاریخ ایران زمین است و زادگاه این بزرگمرد یعنی خاک دشتستان با پرورش این گرانمایه فرزند، همواره بر خود می بالد.
یکی از خاطرات به یاد ماندنی خاطره سفر علمی پانزده روزه ما_ نگارنده و دکتر خیراندیش_ به هندوستان است. در تابستان سال ۱۳۸۵ خورشیدی برابر ۲۰۰۶ میلادی بود که یک روز جناب دکتر تلفن کردند و فرمودند ما هر دو به هند دعوت شده ایم تا در یکصدمین سالگرد جنبش مشروطه ایران در رایزنی فرهنگی ایران در دهلی نو و چند دانشگاه در دهلی، بنگال غربی (کلکته)، بمبئی یا مومبای سخنرانی کنیم. اگر شما موافقت کنی من به آنها پاسخ مثبت می دهم. بنده عرض کردم جناب دکتر «هر کجا تو با منی خوش دلم» و مگر دانشوران سخنور و سخن شناسان فرزانه ما پیش از این نگفته اند:
 حبذا هند قبله ی حاجات / خاصّه یاران عافیت جو را
هر که شد مستطیع ز اهل هنر / رفتن هند واجب است او را
پس من هم، هم رای و همراه شما خواهم بود. از پانزدهم امرداد تا بیست و پنجم ویزا فراهم شد و در این چند روز ما هر دو چندین مقاله نوشتیم روز ۲۵ امرداد از شیراز به تهران رفتیم و همان شب ساعت ۲۰:۳۰ از تهران به سوی هند حرکت کردیم. پس از گذشت ۴ ساعت هواپیما در فرودگاه بین المللی ایندیرا گاندی فرود آمد. در فرودگاه چندتن از استادان دانشگاه نیو دهلی (دهلی نو) و دانشگاه جواهر لعل نهرو به همراه رایزن فرهنگی ایران برای پذیرایی آمده بودند. پس از سلام و احوال پرسی و انجام تشریفات خروجی، همگان ما را تا مهمان سرای دانشگاه دهلی همراهی کردند و چون دیرگاه شده بود برای استراحت، هر یک به اتاق خود که در طبقه دوم مهمان سرا بود رفتیم. بامدادان با زمزمه هزار دستان و قمری و دیگر پرندگان خوشخوان که به گفته ی هندی ها، هم نوا قوّالی می کردند از خواب برخاستیم. آن روز به همراه یکی از کارمندان ایرانی رایزنی فرهنگی رفتیم و برنامه سخنرانی هایمان را در شهرها و ایالت های هند بررسی کردیم و بنا بر این گذاشته شد که در طول ۸ روز، سخنرانی ها در دهلی نو، کلکته و بمبئی (مومبای) انجام شود.
در همین روز به زیارت حضرت نظام الدین اولیاء که مردم هند آنجا را «نظام درگاه» می گویند کامیاب شدیم و در آنجا بارگاه مرید و مراد یعنی «امیرخسرو دهلوی» (طوطی هند) و»نظام الدین اولیاء» را زیارت کردیم. قوّالان که رو به بارگاه نظام الدین و پشت به درگاه امیرخسرو قوّالی می کردند چون دریافتند که ما ایرانی هستیم، به سرایش غزل های فارسی امیرخسرو هم نوا شدند و چنین می خواندند:
ای چهره ی زیبایِ تو رشک بتان ِ آذری
هر چند وصفت می کنم در حُسن از آن زیباتری
آفاق را گردیده ام، مِهرِ بتان ورزیده ام
بسیار خوبان دیده ام، اما تو چیز دیگری
پس از قوالی من و دکتر خیراندیش به آنها هدیه هایی دادیم و سپس پرسیدیم، شما فارسی را کجا آموخته اید؟
ایشان در پاسخ گفتند: ما فارسی نمی دانیم. اما پدران و استادان ما این غزل ها را می خواندند. چون ریتم یا آهنگ درونی و ریخت برونی یا سبک به کار بردن واژه ها بسیار دلپذیر بود ما هم از بر کردیم و همواره تکرار می کنیم. چون استدلال آنها را شنیدیم هر دو بر شیوه و طرز به گزین گویندگان پارسی زبان آفرین گفتیم. روز ۲۸ امردادماه، شامگاه از استادان تاریخ و زبان فارسی در دانشگاه ها و کالج های دهلی نو دعوت کرده بودند و در رایزنی نخست دکتر خیراندیش با مقدمه ای به زبان انگلیسی نشست را آغاز کرد و سپس به زبان فارسی درباره تاریخ هند و ایران سخنرانی کرد. بنده نیز درباره پیوند فرهنگی یا واکاوی اسطوره های همانند (مشترک) و تاریخ و سرنوشت همسان ایران و هند سخنرانی کردم و به سخنانم با این ابیات پایان دادم:
آری همیشه کشور ایران برفته است
در شادی و ملال عنان بر عنان هند
ایران و هند مسکن یک دودمان بدند
باشد گواهِ من کُتب باستان هند
یک دین و یک تمدن و فرهنگ داشتند
هم مردمان ایران، هم مردمان هند
جمشید که بود؟ یمای بزرگ هند
گرشاسب کیست؟ تهمتن هفت خوان هند
دارا گرفت سند و لیکن نمی گذاشت
فرقی میان کشورِ ایران و میان هند
نوشیروان فریفته علم بید پای
بهرامِ گور شیفته لولیان هند
ز آن سان که شیر با شکر و آب با شراب
آمیخت قند پارسی اندر زبانِ هند
سخنان بنده و سخنرانی بسیار ارزشمند جناب دکتر خیراندیش مورد استقبال همه اساتید حاضر در کنفرانس قرار گرفت. روز ۲۹ امرداد، از تمپل یا پرستشگاه «آکشاردام» دیدن کردیم در زمینی به مساحت بیش از ۱۰ هکتار، تندیس خدایان بزرگ و کوچک در آیین هندوان را بر در و دیوار در سنگ در آورده اند و در بالاترین بخش «آکشاردام»، پرستشگاه زرین ورز اندود است. که تندیس زرّین ویشنو، برهما، شیوا، رادا و کریشنا آنجاست. در آنجا هندوان را دیدم (و پس از آن بارها دیده ام) که چه عاشقانه خدای خویش را می پرستیدند و پاکبازی آن ها در پرستش الهه هایشان ما را به شگفتی واداشته بود.
روز ۳۰ امرداد در دانشگاه نیو دهلی (دهلی نو) با دکتر خیراندیش سخنرانی داشتیم. پسین گاه همین روز دانشگاه جواهر لعل نهرو برای استادان زبان فارسی نشست علمی برگزار کردیم. این همان دانشگاه بین المللی است که از چین تا یونان و از کره جنوبی و ژاپن تا ایران و از مصر و بحرین تا آلمان در آنجا تحصیل می کنند و بنده نیز افتخار این را داشته ام دوره دکترای خود را در آنجا گذرانیده ام. دانشگاهی با ۷۵ هزار دانشجو و چندین مهمانسرای بزرگ برای استادان از سراسر جهان و یازده هزار هکتار مساحت. بله ۱۱ هزار هکتار مساحت. « دیده جز بوالعجبی هیچ نبیند در هند».
روز ۳۱ امرداد به بندر مومبای (بمبئی) پایتخت بازرگانی و داد و ستد هند رفتیم. در هتلی در نزدیکی هتل تاج محل و روبروی اقیانوس بار گشودیم. در مومبای، نخست با نماینده ایران در آنجا دیدار داشتیم و روز دوم در انجمن ایران و هند برای دوستداران فرهنگ و تاریخ ایران و ایرانیان کوچنده به هند یا پارسیان ارجمند ایرانی تبار سخنرانی داشتیم. و چون سخنرانی ما پیرامون ایران باستان و نیک اندیشان و راستان بود اشک شوق و سرخوش از غرور و سربلندی از چشم شنوندگان جاری شد. در میان سخنرانی دیدم کاغذهایی به یکدیگر می دهند و سپس چند جوان از سالن بیرون رفتند. پس از ۲۰ دقیقه همان جوانان با تاج گل هایی بسیار زیبا و گرانبها و سبدهایی از انواع گل هایی که در شبه قاره دیده می شود برگشتند و نمایندگان انجمن پارسیان (زردشتیان) در میانه نشست برخاستند و تاج گل ها و سبدها را به دکتر خیراندیش و بنده پیشکش کردند. به اندازه ای گل بر روی میزها گذاشتند و جلو میزها تاج گل ها را روی هم چیدند که ما از پشت گل ها پیدا نبودیم و برای سپاسگزاری از آن بزرگواران ایرانی تبار برخاستیم تا بتوانند ما را ببینند. و چون ما از آنها سپاسگزاری می کردیم؛ می گفتند: ما برای پاسداشت نام ایران و یادکرد شما از روزگار باستان و پیام کورش، داریوش، اردشیر، انوشیروان این گُل ها را به شما پیشکش کردیم.
 از ساختمان انجمن ایرانیان بمبئی به موزه و کتابخانه مرکزی این شهر رفتیم. آنچه در بدو ورود چشم هر بیننده را به خود جلب می کند. تندیس هفت متری سرجان ملکم _فرماندار انگلیسی بمبئی _ در روزگار فرمانروایی انگلستان در هندوستان است که از سنگ مرمر سفید گران بها تراشیده اند. هم چنین تندیس سرهار فورد جونس انگلیسی است. و هر دو درباره ایران کتاب نوشته اند. سرجان ملکم، تاریخ ایران را در دو جلد نوشت و سرهار فورد جونس، خاطراتش را درباره ایران و روزهای پایانی سلسله ی زند نگاشته است.
آنچه که ما را به اندیشه واداشت، این بود که بر خلاف مردم ما از روشنفکر تا عوام و از چپ گرا تا راست گرا که پس از هر دوره ای با داس و تبر به جان آثار و تندیس های بی جان می افتیم تا نشان دهیم که ما چه اندازه توانمندیم و پای بند به اصولی نو رسیده. مردم هند هیچ اثری یا نامی یا تندیسی را از روزگار استعمار انگلیس و دوره گورکانیان هند از میان نبرده و نام خیابان ها و مراکز را دگرگون نکرده اند. و در برابر پرسش ما که چرا نشانه های روزگار گذشته را نگه داشته اید؟ پاسخ دادند: می خواهیم فرزندان ما و آیندگان بدانند که اگر تلاش و کوشش نکنند و با مردم دنیا در کشف، اختراعات و نوآوری همراه نشوند ممکن است به سرنوشت گذشتگانمان دچار شوند و از سوی دیگر درست است این افراد برای منافع بریتانیا کار می کردند اما خدماتی نیز به هند و مردم هند انجام داده اند و به پاس آن خدمات ما این بزرگان را ارج می گذاریم.
سپس به آتشگاه پارسیان یا ایرانیان رفتیم با دکتر خیراندیش که عمرش دراز باد و سایه عزتش جاویدان هر کجا رفتیم بر صدر نشستیم و ارج و ارز دانشش را در ورای مرزها دیدیم. پس از سه روز به سوی کلکته یا به گفته هندوان، به پایتخت پیشین (روزگار انگلیس) پرواز کردیم. پس از دو ساعت و نیم در فرودگاه بین المللی کلکته فرود آمدیم. در آنجا نیز کوشندگان (هیات) انجمن ایران در کلکته به همراه رییس بخش فارسی دانشگاه و اعضاء هیات علمی چندین کالج فارسی زبان از ما استقبال کردند. باید بگویم که انجمن ایران در کلکته، انجمنی است که با پیشنهاد پروفسور محمد اسحاق و به فرمان رضا شاه پهلوی بنیان گذاری شده و تا کنون ۸۵ سال است که با فراز و نشیب هایی به کارش ادامه داده است. در این انجمن نیز فردای روز ورودمان سخنرانی داشتیم. روز ۵ شهریور در دانشگاه کلکته با استادان پارسی زبان درباره تاریخ و فرهنگ هند و ایران کنفرانسی داشتیم که جناب دکتر خیراندیش پرسش های تاریخی را به شرح و تفصیل پاسخ می دادند و نگارنده نیز در حوزه زبان شناسی و شکر شکنی طوطیان هند و تاثیر قند پارسی در بنگال غربی (کلکته) سخنانی بیان کردم.
یک روز نیز به انجمن آسیایی تاریخ و فلسفه دعوت شدیم و در آنجا نیز سخنرانی داشتیم. این انجمن یکی از بنیادهای بین المللی است که در بیشتر پایتخت های بزرگ جهان نمایندگی دارد و چون در روزگار انگلیسی ها، کلکته پایتخت هندوستان بوده است. این انجمن هنوز در کلکته نمایندگی دارد.
از آن روز تا کنون که ۱۱ سال می گذرد در هر سمینار علمی و نشست فرهنگی در هر کجای هند که می روم نخستین پرسش ِ دوستانِ دانشگاهی، از جناب استاد دکتر خیراندیش است و همگان شیفته اخلاق، دانش و جامعیت علمی ایشان هستند. در پایان باید عرض کنم که:
ز ما باد بر جان ایشان درود
که رای و خَرد باشدش رهنمود

* استاد دانشگاه آزاد اسلامی