از آنجا که کشور عزیزمان ایران در این روزها با معضلی به عنوان پرونده هسته ای مواجه بوده است و این سوال ممکن است در ذهن هر شخصی ایجاد شود که این پرونده چگونه به این مرحله رسیده است. لذا بر آن شدم که به طور مختصر و مفید و با زبانی ساده خوانندگان عزیز را با ساختار آژانس بین المللی انرژی اتمی آشنا سازم. امید است اساتید و همکاران عزیز حقیر را از راهنمایی های خود بی بهره نسازند.
آژانس بین المللی انرژی اتمی(IAEA)از 29 ژولای 1957 موجودیت یافته است.طرح این مساله از طرف ترومن رئیس جمهور وقت آمریکا به منظور استفاده صلح آمیز از انرژی اتمی بعد از انفجارهای مرگبار اتمی هیروشیما و ناکازاکی مطرح شد.این سازمان یک سازمان جهانی مستقل است و در زمره سازمان های تخصصی سازمان ملل متحد محسوب نمی شود ولی ارتباط بسیار نزدیکی با سازمان ملل متحد دارد و موظف است سازمان ملل را از فعالیت های خود مطلع نماید.مقر سازمان در شهر وین اتریش است.یکی از مهمترین اهداف این سازمان جلوگیری از انرژی اتمی جهت نیل به اهداف نظامی است.این سازمان موظف است که بر اساس ماده 3 خود به کشورها برای استفاده از انرژی اتمی برای مقاصد صلح جویانه به ویژه تولید برق و توسعه تحقیقات علمی و آموزشی کمک نماید.
آژانس باید سالیانه به مجمع عمومی سازمان ملل و شورای امنیت در صورت لزوم گزارش ارائه دهد.و چنانچه احراز نماید کشوری به تعهدات خود پایبند نبوده است و یا حتی نسبت به صلح آمیز بودن آن عدم اطمینان حاصل نماید می تواند به شورای امنیت گزارش ارائه دهد.البته در بیشتر این موارد مواضع سیاسی برخی از دولت ها می تواند تا اندازه ای تاثیر گذار باشد.
آژانس سه رکن اساسی دارد که اولین رکن آن کنفرانس عمومی است که کلیه دولت های عضو در آن نماینده دارند و این رکن بیشتر به موضوعات کلی و اداری و مالی سازمان می پردازد.دومین و مهمترین رکن سازمان شورای حکام است که 35 عضو دارد که ده عضو آن توسط شورای حکام قبلی انتخاب می شود و پنج عضو از میان کشورهایی که دارای فن آوری هسته ای هستند انتخاب می شوند و تعداد بیست عضو دیگر نیز بوسیله کنفرانس عمومی اتنخاب می شوند.شورای حکام اصلی ترین رکن آژانس است و می تواند در صورت تخلف اعضاء از تعهدات خود این موضوعات را به مجمع عمومی سازمان ملل متحد و شورای امنیت گزارش دهد.در صورتی که موضوعی با صلح و امنیت بین المللی مرتبط است شورای حکام آن را به شورای امنیت گزارش می نماید زیرا موضوعات مربوط به صلح و امنیت بین المللی بر اساس ماده 24 منشور در صلاحیت شورای امنیت است.سومین رکن آژانس مدیر کل آژانس می باشد که به توصیه شورای حکام و تصمیم کنفرانس عمومی به مدت چهار سال انتخاب می شود.
از آنجا که مهمترین وظیفه آژانس جلوگیری از انحراف فعالیت های هسته ای از مسیر صلح جویانه است لذا از طریق بازدید از مراکز هسته ای کشورها این کار را انجام می دهد.آژانس بر طبق ماده 3 معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) با دولت ها موافقت نامه ای دو جانبه ای منعقد می نماید که بر فعالیت های هسته ای دولت ها نظارت نماید تا از مسیر صلح آمیز خود منحرف نشوند به این موافقت نامه ها" معاهدات پادمانی" می گویند.اما از آنجا که این موضوع با مشکلات و خلاهایی مواجه بود باعث شد تا کشورهایی مانند کره شمالی به تسلیحات اتمی دست پیدا نمایند.بنابراین سند دیگری در سال 1995 به عنوان پروتکل 2+93 مربوط به "بازرسی های سرزده" تهیه و لازم الاجرا شد که بیان می نمود که بازرسان آژانس می توانند در مدت زمان اندکی هر نقطه ای از کشور را تحت بازرسی قرار دهند و در صورت وجود تخلف از سوی دولت ها مساله را به شورای امنیت گزارش دهد.
بنابراین می توان گفت که آژانس بین المللی انرژی اتمی نهادی است که ضمن اینکه باید تسهیلات لازم را جهت استفاده از انرژی هسته ای فراهم نماید باید از انحرافات آن نیز جلوگیری نماید.
در پایان عرض می کنم که این یادداشت کاملا حقوقی است که سعی شده است با زبان ساده نوشته شود و هیچگونه جنبه سیاسی در آن وجود ندارد. امید است که خوانندگان عزیز حقیر را دیدگاههای حقوقی خود بی بهره نگذارند.

ناصر امیرزاده -  دانشجوی دکترای حقوق بین الملل