به گزارش مهر، این مطالعه توسط پژوهشگران مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر و مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران و با استفاده از داده‌های پیمایش ملی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر (STEPS) در سال ۲۰۲۱ انجام شده و نتایج آن در ژورنال BMJ Open منتشر شده است.

بررسی بیش از ۳ هزار فرد مبتلا به دیابت

پژوهشگران داده‌های افراد ۲۵ ساله و بالاتر را که در مرحله آزمایشگاهی پیمایش STEPS شرکت کرده بودند بررسی کردند. در نهایت، ۳۰۴۲ فرد مبتلا به دیابت وارد تحلیل شدند. ابتلا به دیابت بر اساس داشتن قندخون ناشتا دست‌کم ۱۲۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر، HbA۱c دست‌کم ۶.۵ درصد یا مصرف داروهای پایین‌آورنده قندخون تعریف شد.

از آنجا که پیمایش STEPS در هر ۳۱ استان ایران انجام شده است، این مطالعه تصویری در مقیاس ملی از وضعیت افراد مبتلا به دیابت ارائه می‌کند.

سبک زندگی چگونه اندازه‌گیری شد

پژوهشگران برای بررسی همزمان چند رفتار، شاخصی به نام «شاخص ترکیبی سبک زندگی» یا CLI ایجاد کردند. این شاخص مجموعه‌ای از عوامل را در کنار یکدیگر در نظر می‌گرفت:

کیفیت و الگوی مصرف مواد غذایی؛

میزان فعالیت بدنی؛

مصرف دخانیات؛

مصرف الکل.

افراد بر اساس امتیاز این شاخص در سه گروه با سطح پایین، متوسط و بالای رفتارهای سالم قرار گرفتند. همچنین دو شاخص مهم قندخون، یعنی قندخون ناشتا (FBS) و هموگلوبین گلیکوزیله (HbA۱c)، بررسی شد. پژوهشگران کنترل مناسب قندخون را HbA۱c کمتر از ۷ درصد در نظر گرفتند.

نتیجه‌ای که برخلاف انتظار ساده خطی بود

نتایج نشان داد افرادی که در گروه متوسط رفتارهای سالم قرار داشتند، در مقایسه با گروه دارای پایین‌ترین سطح رفتارهای سالم، به طور میانگین قندخون ناشتا و HbA۱c پایین‌تری داشتند.

پس از در نظر گرفتن عوامل جمعیت‌شناختی و بالینی مختلف، گروه متوسط حدود ۷.۳۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر قندخون ناشتا و ۰.۲۷ واحد درصد HbA۱c پایین‌تر از گروه دارای کمترین امتیاز سبک زندگی داشت. همچنین افزایش امتیاز سبک زندگی از گروه پایین به گروه متوسط با ۱.۳۷ برابر شدن شانس رسیدن به کنترل مناسب قندخون همراه بود.

اما نکته مهم این بود که در بالاترین سطح امتیاز سبک زندگی، این مزیت نسبت به سطح متوسط بیشتر نشد. تحلیل‌های آماری نیز نشان دادند که رابطه میان سبک زندگی و شاخص‌های قند خون خطی نیست و الگویی شبیه U دارد؛ یعنی در این داده‌ها، بیشترین ارتباط با وضعیت بهتر قند خون در سطح متوسط رفتارهای سالم دیده شد و با افزایش بیشتر امتیاز، این ارتباط کاهش یافت.

آگاهی از دیابت بیشتر شده، اما کنترل قند همچنان یک چالش است

مطالعه همچنین به فاصله میان آگاهی از ابتلا به دیابت و کنترل مناسب بیماری توجه کرده است.

بر اساس داده‌های مورد استناد پژوهشگران، آگاهی از ابتلا به دیابت در ایران از حدود ۵۳.۵ درصد در سال ۲۰۰۴ به ۷۳.۳ درصد در سال ۲۰۲۱ افزایش یافته است. با این حال، افزایش آگاهی به همان اندازه به بهبود کنترل قندخون منجر نشده است؛ میزان کنترل مناسب قندخون در همین دوره از حدود ۱۴.۵ درصد به ۲۸ درصد رسیده است.

به بیان ساده، افراد بیشتری از ابتلای خود به دیابت مطلع شده‌اند، اما دانستن اینکه فرد دیابت دارد لزوماً به معنای کنترل مناسب قندخون نیست.

وقتی فرد از بیماری خود خبر ندارد

یکی از یافته‌های قابل توجه مطالعه، تفاوت الگوی قند خون در افراد آگاه و ناآگاه از ابتلا به دیابت بود.

در افرادی که از ابتلای خود خبر نداشتند، با افزایش امتیاز سبک زندگی سالم، میانگین HbA۱c و قند خون ناشتا نیز روند کاهشی داشت. در مقابل، در افرادی که از بیماری خود آگاه بودند، این شاخص‌ها در گروه‌های مختلف سبک زندگی تغییر مشابهی نشان ندادند و حتی HbA۱c در بالاترین گروه سبک زندگی اندکی افزایش داشت. پژوهشگران این تفاوت را نشانه‌ای از پیچیدگی رابطه میان آگاهی، رفتارهای سبک زندگی، درمان و کنترل قند خون می‌دانند.

یک نکته مهم درباره تفسیر نتایج

این مطالعه نشان نمی‌دهد که «سبک زندگی بسیار سالم» برای افراد مبتلا به دیابت بدتر از سبک زندگی متوسط است. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که یافته‌ها یک رابطه آماری غیرخطی را نشان می‌دهد و نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که افزایش رفتارهای سالم باعث بدتر شدن قندخون می‌شود.

یکی از توضیحات احتمالی این است که افراد دارای دیابت شدیدتر ممکن است پس از تشخیص بیماری، تلاش بیشتری برای تغییر سبک زندگی خود کرده باشند؛ بنابراین رابطه مشاهده‌ شده می‌تواند تحت تأثیر شدت بیماری، درمان و سایر عوامل قرار گرفته باشد. خود پژوهشگران نیز بر ضرورت مطالعات طولی برای بررسی این موضوع تأکید کرده‌اند.

پیام اصلی مطالعه

این پژوهش نشان می‌دهد که کنترل دیابت فقط به مصرف دارو محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از رفتارهای روزمره مانند تغذیه، فعالیت بدنی و پرهیز از دخانیات نیز باید در مدیریت بیماری مورد توجه قرار گیرند.

با این حال، یافته‌های این مطالعه مقطعی را نباید به معنای اثبات رابطه علت و معلولی دانست. پژوهشگران می‌گویند برای مشخص شدن اینکه تغییرات سبک زندگی واقعاً باعث بهبود کنترل قند خون می‌شوند و چه سطحی از مداخلات برای گروه‌های مختلف مناسب‌تر است، به مطالعات آینده‌نگر نیاز است.