احمد خواجه حسنی

مدّت زمان مدیدی است جامعه ی گرفتار در بحران های مداوم به یک سبزه دیگر نیز آراسته شده، سبزه ای که سال هاست در حال بازتولید و رویش در لایه های عمیق روابط اجتماعی است و این اتفاق در نوع خود می تواند در زمینه های مختلفی آسیب زا باشد.
مرادم از سبزه ی دیگر، رخداد پدیده ی تبریکات زودهنگامی است که با انتشار خبر انتصاب فردی به پست، مقام و جایگاهی جدید، شاهد گسیل تبریکات به انحاء مختلف به فرد تازه منصوب شده هستیم!
آیین تبریکات زودهنگام در تلاقی با برخی از خرده فرهنگ ها، بازتاب کالایی‌ شدن موردی روابط اجتماعی و شئ وارگی ارزش‌ها در نظام سرمایه‌ داری مدرن است تا جایی که این رویه را می توان در زمره ی یک بیماری ساختاری برشمرد که ریشه در فردگرایی افراطی، عقلانیت ابزاری، و ایضاً بحران معنا دارد.
در نظام سرمایه‌ داری، کالایی‌ شدن به فرایندی گفته می‌شود که در آن، ارزش استفاده‌ ی یک چیز (مثلاً تبریک به‌ عنوان ابراز خوشحالی صادقانه) در پاره ای از موارد به ارزش مبادله‌ ای آن (تبریک به‌ عنوان ابزاری برای کسب امتیاز) بدل می‌شود. در این چارچوب «تبریک زودهنگام» به یک «سرمایه‌ گذاری عاطفی» بدل می‌شود که با هدف کسب سود آتی (نفوذ، شغل، یا امتیاز) صورت بندی می شود.
همان گونه که قبلاً در یادداشت هایی اشاره داشتم، به‌ اعتبار سخن لوکاچ، در جامعه‌ ی سرمایه‌ داری، روابط انسانی به روابط میان اشیاء تبدیل می‌شوند. 
در مورد سیل تبریکات زودهنگام نیز، «مقام» به‌ عنوان یک جایگاه انتزاعی، جای انسان با توانایی‌ ها و ضعف‌ های واقعی خود را می‌گیرد. اتفاقی که رخ می دهد این است که کارکرد و کارویژه ی مقام و جایگاه موضوعی که همانا خدمت به جامعه است از موقعیت آن، یعنی قدرت و نفوذ جدا می‌شود و تبریک به یک آیینی قالبی تبدیل می‌شود که نه بر شناخت فرد (در نظریه کارل پوپر) ، که بر ترس از مقام و یا نوعی چشم‌ داشتن به آینده شغلی آن فرد تازه منصوب شده استوار است، به‌ عبارتی انسان در این فرآیند، فراموش می‌شود و آن صندلی تازه رسمیت یافته به نماد قدرت تبدیل می‌گردد که این، رأساّ همان شئ وارگی مد نظر لوکاچ است.
در همین راستا پیش تر در «نسبت گفت و گو با وفاق ملّی» از کنش ارتباطی و کنش ابزاری یورگن هابرماس(فیلسوف آلمانی) نکاتی را یادآور شدم، هابرماس میان کنش ارتباطی و کنش ابزاری تمایز قائل می‌شوند و کنش ابزاری را کنشی می پندارند که در آن، فرد، دیگری را به‌ عنوان وسیله‌ ای برای رسیدن به هدف خود در نظر دارد.
در مضوع مورد بحث ما، بعضاً برخی تبریکات به‌ جای اینکه یک کنش ارتباطی صادقانه باشد، به کنش ابزاری تبدیل می‌شود که در آن، منافع شخصیِ تبریک‌ گوینده، بر حقایق عینیِ عملکرد فرد تبریک‌ گیرنده، اولویت می‌یابد و این، دقیقاً همان جایی است که منافع عمومی (ارزیابی عملکرد نامشخص مسئول تازه منصوب شده) قربانی منافع خصوصی یا به تعبیر ساده تری، حفظ رابطه با هدف کسب امتیاز می‌شود.

از دیگر سو اروین یالوم، روان‌ پزشک اگزیستانسیال بر این باورند که انسان مدرن، در جست‌ و جوی معنا در جهانی تهی‌ شده از ارزش‌ های متعالی، به نمادهای بیرونی (مقام، پول و موقعیت) پناه می‌ برد در این وادی، تبریک زودهنگام نیز، بازتابی از همین بحران معناست؛ چرا که در بعضی از موارد فرد تبریک‌ گو، با چسبیدن یا خود را آویزان کردن به مقام جدید شخص دیگری، به‌ دنبال کسب معنا برای خود تهی‌ شده‌ اش است و جامعه، به مرور با ترویج این آیین جامعه ستیز، معیارهای واقعی ارزش‌ گذاری عملکرد، تعهد، و عدالت را فراموش می‌کند و به نمادهای تو خالیِ مقام و صندلی دلخوش می‌ کند.

البته نویسنده هرگز منکر ابراز توجه و اظهار ارادت حول چنین موضوعاتی نیست که اتفاقاً خود این رخداد در نوع خود از جانب انسانی که ذاتأ موجودی اجتماعی و سرشار از احساس است، فریضه ای دینی و از ضروریات جامعه گسسته ی امروز ماست، منتهی برای مقام مسؤلی که تازه بر مسند امورات تکیه زده و عملکرد وی در سِمت جدید (فارغ از عملکرد گذشته ایشان) هنوز مشخص نیست، بهتر است آرزوی صادقانه ی موفّقیّت، پیروزی و مفید فایده بودن که منجر به خیر جمعی می شود را داشته باشیم.
آرزوی موفّقیّت یک کنش ارتباطی صادقانه است که در آن، منافع عمومی (ارتقاءِ جامعه) بر پاره ای منافع شخصی (چشم‌ داشتن به امتیازهای پیرامونی) اولویّت دارد.
با کمال تأسف باورمندم تبریکات زودهنگام به موقعیت ها، بازتاب جامعه‌ ای بیمار است که ظاهر را بر باطن و صندلی را بر عملکرد مسؤلین ترجیح می‌ دهد.