،،قدرت مظاهری،،

...

یه آشنای دور داریم، نگهبانِ یکی از این شرکتای راه‌سازیه؛ دور از شهر و وسطِ بَرّ و بیابون. چن‌روز پیش، حینِ خروج از یه شیرینی‌فروشی دیدمِ‌ش و وایسادیم به حال‌واحوال. انگار حالِ‌ش از باقیِ سالای‌عمرش بهتر بود. گفت بخاطرِ جنگ، یه‌مقدار به حقوقِ‌شون اضافه‌شده و آرزوش این بود که ترامپ بزنه زیرِ میزِ مذاکره و دوباره برگردیم به شرایطِ‌جنگی !!! ...

«رفع محدودیت‌های فروش‌نفت‌ایران که در تفاهم‌نامه‌ی اولیه میان ایران و آمریکا گنجانده‌شده، نقطه‌عطفی در بازآرایی ساختار حکمرانی انرژی کشور به شمار می‌آید. شبکه‌های واسطه‌ای و تراستی‌هایی که طی سال‌های‌تحریم برای دورزدن محدودیت‌ها شکل‌گرفتند، در ابتدا پاسخی اضطراری به شرایطِ‌استثنایی بودند، اما به‌تدریج به ساختارهایی‌موازی و غیرپاسخ‌گو تبدیل شدند؛ ساختارهایی که اکنون با رفع نیازهای‌اضطراری، به مانعی‌جدی برای شفافیت، کاراییِ‌اقتصادی و بازگشت ایران به بازار رسمی نفت بدل شده‌اند. ادبیات‌علمی‌حکمرانیِ‌منابع‌طبیعی و گزارش‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که هرگاه فروش منابع‌طبیعی از مسیرهای‌غیررسمی و غیرقابل‌حسابرسی عبور کند، فساد ساختاری افزایش یافته، از پاسخ‌گویی کاسته‌شده و حاکمیتِ‌اقتصادی تضعیف می‌شود. طبقِ نظریه‌ای علمی، هرچه جریان درآمدهای‌نفتی از مسیرهای غیرشفاف عبور کند، ظرفیت دولت برای پاسخ‌گویی و برنامه‌ریزیِ‌توسعه‌ای کاهش می‌یابد. تجربه‌ی کشورهای نفتی مانند نیجریه، آنگولا و ونزوئلا که در گزارش‌های‌سالانه تحلیل شده‌اند، نشان می‌دهد که سپردن فروش نفت به شبکه‌های غیررسمی،‌ پیامدهایی چون کاهش بازگشت ارز، تخفیف‌های سنگین و غیرضروری، شکل‌گیری مراکز قدرتِ‌غیرپاسخ‌گو و تخریب برندِ نفتیِ آن کشورها را به‌دنبال داشته‌است. در ایران، تراستی‌ها در دوران تحریم به‌عنوان سازوکاری برای مقابله با محدودیت‌های بانکی، بیمه‌ای و کشتیرانی ایجاد شدند، اما گردش‌مالیِ‌عظیم، نبودِ نظارتِ‌رسمی و پیچیدگی مسیرهای مالی موجب شد این شبکه‌ها به بازیگران اقتصادیِ‌مستقلی تبدیل شوند.

بازیگرانی که ادامه‌ی فعالیتِ‌شان در دوران پساتحریم، تهدیدی چندوجهی برای حکمرانی به‌شمار می‌رود. نخست آن‌که مسیرهای غیررسمی با استانداردهای حسابرسی بین‌المللی ناسازگارند و مانع تحقق شفافیتِ‌مالی می‌شوند. دوم آن‌که بخشی از مهم‌ترین منبع درآمد کشور در اختیار بازیگرانی قرار می‌گیرد که به هیچ نهاد یا ارگانی پاسخ‌گو نبوده و موجباتِ تضعیف شدید حاکمیت‌اقتصادی را فراهم‌می‌کنند. سوم آن‌که تخفیف‌های‌سنگین دورانِ‌تحریم اگر در شرایط عادی نیز ادامه یابد، به کاهش درآمدِ عمومی و تخریب جایگاه ایران در بازارهای‌جهانی منجر می‌گردد؛ موضوعی که در گزارش‌های اخیر آژانس بین‌المللی انرژی نیز رسماً مورد تأکیدِ‌ قرار گرفته است. افزونِ بر این، گزارش‌های رسمی و غیررسمی درباره عدم بازگشت کامل ارزِ حاصل از فروش نفت و محصولاتِ‌پتروشیمی، سرمایه‌ی اجتماعی صنعت نفت را تضعیف کرده و اعتماد عمومی را مخدوش ساخته است.

شاید به همین دلیل است که احساس‌می‌شود رفع تحریم‌ها، فرصتی تاریخی برای بازگشت به سازوکارهای رسمی و استاندارد را فراهم نموده است. اکنون امکان استفاده از بانک‌های‌معتبر، بیمه‌های‌بین‌المللی، کشتیرانی‌رسمی و قراردادهای‌استاندارد وجود دارد و این بدان معنا است که دیگر نیازی به واسطه‌های پرهزینه و پرریسک نبوده و مجموعه‌ی چنین‌شرایطی امکان بازطراحیِ ساختار فروش‌نفت را فراهم می‌کند. بازگشت کامل فروش‌نفت به شرکت‌ملی‌نفت‌ایران، فعال‌سازی سامانه‌های‌شفافیت، الزام حسابرسی‌مستقل و انتشار عمومی گزارش‌های‌فروش مطابق با استانداردهای‌جهانی، می‌تواند بخشِ‌کوچکی از اعتمادِ سلب‌شده‌ی ملی را برگرداند. حذف تراستی‌ها همچنین پیامِ بسیار روشنی به بازارهای‌جهانی مخابره می‌کند؛ اینکه ایران از حالا می‌خواهد بازیگری پیش‌بینی‌پذیر، قابل اعتماد و رقابت‌پذیر باشد؛ ویژگی‌هایی که مشتریان آسیایی و اروپایی به آن حساس‌‌بوده و عدمِ‌وجودِ آن را مایه‌ی ناخرسندیِ خود می‌دانند. در مجموع، رفع تحریم‌ها، نه‌تنها فرصتی برای افزایش صادرات و درآمد نفتی است، بلکه نگاهی‌تازه و نو برای اصلاح ساختار حکمرانیِ‌انرژی و پایان‌دادن به ساختارهای‌غیررسمیِ دورانِ‌اضطرار است. تراستی‌هایی که در دوران تحریم شکل گرفتند، اکنون به مانعی برای شفافیت، کارایی و حاکمیت‌اقتصادی تبدیل شده‌اند. حذف این ساختارها نه یک انتخاب‌سیاسی، بلکه ضرورتی‌اقتصادی و الزامِ یک حکمرانیِ‌خوب و سلامت است. ضرورتی که تحقق آن می‌تواند مسیر بازگشت ایران به بازار رسمی نفت را هموارتر و پایدارتر سازد.

از زاویه‌ای دیگر اما، بازارِ بمعنای‌مطلق‌سیاهِ ،،تراست،، نیز که موجودیت و سودآفرینیِ خود را به‌شدت درخطر می‌بیند، چون کوه‌یخی ترسناک و وحشت‌آفرین که بخشِ اعظمی از آن در زیر آب و ناپیدا است، رگه‌هایی از حواشیِ ظاهریِ خود را به‌مخالفت با شفافیت، مذاکره و توافق بسیج کرده و با هرگونه تلاشی که برای اتمامِ تَنِش صورت‌پذیرد، به‌مقابله برمی‌خیزد. برای این جریان، فرقی نمی‌کند رئیس‌جمهور، رئیس‌پارلمان، رئیسِ‌دستگاه‌قضا و یا حتی رهبریِ کشور، فرمانِ مذاکره و گشایشِ اقتصادی را صادر کرده‌باشند؛ آنها فقط به خود، به حساب‌های فربهِ بانکی و به ناوگانی از نفتکش‌های پُر و پیمانِ‌شان فکر می‌کنند که با رفعِ تحریم‌ها، روغن‌وچربیِ نان‌های حجیمِ‌شان را خواهد ستاند. و از این رو است که حتی از شعائرِدینی و باورهای‌مذهبیِ ناآگاهان و کم‌آگاهانِ جامعه نیز به‌سودِ خود مایه می‌گذارند تا گِل‌آلودیِ این آب، هیچ‌گاه تمام نشود.»

... بهش گفتم فلانی؛ وقتی تو که از بابتِ‌جنگ، شندرقاز به حقوقِ‌ت اضافه‌شده، اینجوری توی پوستِ خودت نمی‌گنجی و آرزوی شکستِ‌مذاکرات و لغوِتوافق رو داری، فکر کن اونایی که توی این هَف‌هَش‌دَه‌سال، تمامیِ داراییای مردم و مملکت رو به‌یغما بردن، چه‌جوری باید با چنگ‌ودندون و همه‌ی عمله‌ و اکره‌شون بیان به میدون و با فحش‌وفضیحت به همه، نذارن توافقی صورت بگیره ...