سید ایمان سیحون رئیس مرکز تحقیقات و بانک فراورده‌های پیوندی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتگو با مهر گفت: ۳۱ اردیبهشت‌ماه به مناسبت سالروز صدور فتوای تاریخی امام خمینی (ره) مبنی بر جایز بودن اهدای عضو، به عنوان روز ملی اهدای عضو و آخرین روز هفته سلامت نام‌گذاری شده است. به همین مناسبت، هر ساله جشن بزرگی برای پاسداشت ایثار خانواده‌های اهداکننده که از آن‌ها با عنوان جان‌بخش یاد می‌شود، برگزار می‌گردد.

سیحون ادامه داد: در حالی که ۹۹ درصد افراد بر اثر مرگ قلبی فوت می‌کنند، تنها یک درصد از جامعه دچار مرگ مغزی می‌شوند. این یک درصد، فرصتی استثنایی برای جان‌بخشی به دیگران است. هر فرد مرگ مغزی می‌تواند با اهدای ارگان‌های حیاتی خود از جمله قلب، کبد، کلیه‌ها، پانکراس، ریه، روده و حتی قرنیه چشم، به ۸ نفر دیگر زندگی دوباره ببخشد؛ تصمیم‌گیری برای اهدای عضو در لحظه شنیدن خبر مرگ عزیزترین افراد خانواده، یکی از سخت‌ترین تصمیم‌های بشری است؛ اما خانواده‌های اهداکننده با این انتخاب بزرگ، ثابت می‌کنند که حیات عزیزشان در بدن دیگران ادامه می‌یابد.

رتبه اول ایران در آسیا و نماد پیشرفت پزشکی

ایران با سابقه‌ای طولانی در حوزه پیوند اعضا، در حال حاضر رتبه نخست اهدای ارگان را در سطح قاره آسیا به خود اختصاص داده است. میزان اهدای عضو در هر کشور، یکی از شاخص‌های مهم پیشرفت علمی و سطح پزشکی آن کشور محسوب می‌شود که ایران در این زمینه به موفقیت‌های چشمگیری دست یافته است.

یکی از چالش‌های مهم در این حوزه، فعالیت دلالان و سایت‌های غیرقانونی خرید و فروش اعضا است. طبق پروتکل‌های وزارت بهداشت، کل فرآیند اهدای عضو در ایران کاملاً رایگان انجام می‌شود.

در سیستم قانونی، نه‌تنها هزینه‌های درمانی فرد اهداکننده رایگان است، بلکه برای ارج نهادن به این ایثار، قطعه «نام‌آوران» در بهشت‌زهرا و آرامستان‌های کشور به این عزیزان اختصاص یافته و هزینه‌های کفن و دفن و آمبولانس نیز بر عهده دولت است. از سوی دیگر، گیرنده عضو نیز ارگان را به صورت رایگان دریافت می‌کند.

امنیت سلامت در سیستم قانونی؛ انجام ۵۷ تست تخصصی

خانواده‌هایی که وارد چرخه استاندارد و قانونی وزارت بهداشت می‌شوند، از امنیت کامل سلامت برخوردارند. در این فرآیند، ۵۷ نوع تست تکمیلی و تخصصی شامل بررسی انواع ویروس‌ها (مانند HIV، HTLV)، بیماری‌های زمینه‌ای و احتمالی (نظیر سرطان‌ها) بر روی ارگان اهداکننده انجام می‌شود تا سلامت کامل عضو پیوندی تضمین شود؛ فرآیندی که در بازارهای سیاه و خارج از سیستم نظارتی دولت، عملاً نادیده گرفته شده و جان گیرنده را به خطر می‌اندازد.

سیحون اظهار داشت: فرآیند اهدای عضو در ایران تنها زمانی ایمن و قابل اعتماد است که از مجرای قانونی وزارت بهداشت عبور کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد ارگان‌هایی که به صورت غیرقانونی و توسط دلالان عرضه می‌شوند، فاقد هرگونه پیشینه پزشکی معتبر هستند.

وی هشدار داد: افرادی که در بازارهای غیرقانونی اقدام به فروش عضو می‌کنند، عموماً تست‌های تخصصی را پشت سر نگذاشته‌اند. در سیستم قانونی، بیش از ۵۰ تست از جمله آزمایش‌های HIV، HPV و سرطان‌های خفته انجام می‌شود. گزارش‌های پزشکی حاکی از آن است که مواردی وجود داشته که فرد اهداکننده دچار سرطان (کنسر) شناسایی‌نشده بوده و تنها در آزمایش‌های دقیق پیش از پیوند، این موضوع کشف و از انتقال عضو جلوگیری شده است. انتقال ارگان از چنین افرادی می‌تواند به سرعت باعث ابتلای گیرنده به سرطان یا بیماری‌های عفونی خطرناک و در نهایت مرگ وی شود.

ضرورت ورود پلیس فتا به بازار سیاه اعضا

با توجه به لایف‌استایل نامشخص و احتمال اعتیاد یا بیماری‌های خاص در فروشندگان غیرقانونی، توصیه اکید نظام سلامت، پرهیز از ورود به این فرآیندهاست. کارشناسان معتقدند نهادهای نظارتی از جمله پلیس فتا و سازمان بازرسی وزارت بهداشت باید با رصد فضای مجازی، هزینه فعالیت دلالان را افزایش دهند. همچنین کوتاه شدن صف انتظار پیوند از طریق فرهنگ‌سازی، موثرترین راه برای بستن مسیر دلالان است. درج علامت «قلب قرمز» روی گواهینامه‌های رانندگی به عنوان نشانه رضایت برای اهدای عضو، یکی از گام‌های مثبت در جهت افزایش آمار اهدا و کاهش زمان انتظار بیماران است.

مرگ مغزی؛ پایان قطعی زندگی یا یک دنیای نباتی؟

یکی از بزرگترین چالش‌ها در فرهنگ‌سازی اهدای عضو، اشتباه گرفتن «مرگ مغزی» با «کما» است. برخلاف کما که احتمال هوشیاری و بازگشت در آن وجود دارد، در مرگ مغزی سلول‌های مغز به دلیل توقف خون‌رسانی به‌طور کامل از بین رفته و فاسد می‌شوند.

وی این وضعیت را به شاخه‌گلی تشبیه می‌کنند که از ریشه قطع شده است؛ شاید ظاهر گل برای چند ساعت حفظ شود، اما از نظر علمی هیچ راهی برای پیوند دوباره به ریشه و بازگشت حیات وجود ندارد. در مرگ مغزی، مغز حالتی خمیری پیدا کرده و به معنای واقعی کلمه تخریب شده است، لذا برخلاف آنچه در برخی فیلم‌ها یا باورهای عامیانه دیده می‌شود، در مرگ مغزی هیچ معجزه‌ای برای بازگشت فرد به زندگی ممکن نیست.

برخلاف برخی تصورات، اهدای عضو از فرد زنده به جز در موارد بسیار خاص و قانونی (مانند کلیه آن هم تحت نظارت شدید)، در سایر موارد غیرقانونی است. فرآیند اصلی اهدای عضو که شامل ارگان‌های حیاتی متعددی است، تنها پس از تایید قطعی مرگ مغزی توسط تیم پزشکان متخصص و با رضایت خانواده جان‌بخش امکان‌پذیر خواهد بود.

سیحون با تشبیه بدن فرد دچار مرگ مغزی به شاخه‌گلی جدا شده از ریشه گفت: هرچند ظاهر بدن برای مدتی زنده به نظر می‌رسد، اما به دلیل قطع ارتباط مغز با بدن، ارگان‌ها به نوبت شروع به از کار افتادن می‌کنند.

وی با اشاره به ضرورت تصمیم‌گیری سریع خانواده‌ها تأکید کرد: پس از تایید مرگ مغزی، زمان به شدت علیه بیماران نیازمند عمل می‌کند. ریه‌ها تنها تا ۲۴ ساعت اول پس از مرگ مغزی قابلیت پیوند دارند. این زمان برای قلب حدود ۴۸ ساعت و برای کلیه‌ها و کبد حداکثر تا ۷۲ ساعت است. پس از این زمان، ارگان‌ها عملاً فاسد شده و فرصت نجات جان ۸ انسان برای همیشه از دست می‌رود؛ موضوعی که اغلب باعث پشیمانی طولانی‌مدت خانواده‌هایی می‌شود که در تصمیم‌گیری تردید کرده‌اند.

کارت اهدای عضو؛ وصیت قلبی، نه مجوز قانونی محض

رئیس شبکه پیوند دانشگاه علوم پزشکی تهران در پاسخ به نگرانی برخی خانواده‌ها در خصوص اعتبار قانونی کارت اهدا گفت: «داشتن کارت اهدای عضو به معنی نادیده گرفتن حق خانواده نیست. در نظام سلامت ایران، تصمیم‌گیرنده نهایی همچنان خانواده بزرگوار متوفی هستند. این کارت در واقع یک وصیت‌نامه و نشانه است تا خانواده بدانند عزیزشان قلباً به این کار راضی بوده است. تجربه نشان داده که آگاهی از داشتن کارت اهدا، تحمل سختیِ تصمیم‌گیری را برای بازماندگان بسیار آسان‌تر می‌کند.»

وی درباره شرایط و مسیرهای دریافت کارت اهدا تصریح کرد: افراد بالای ۱۸ سال می‌توانند با رضایت خود برای دریافت کارت اقدام کنند. داوطلبان می‌توانند با مراجعه به سایت ehda.ir یا جستجوی ساده عبارت «کارت اهدای عضو» در گوگل، فرم مربوطه را پر کنند. کارت صادر شده به نشانی منزل آن‌ها ارسال خواهد شد. علاوه بر سامانه پیامکی، تیم‌های مستقر در بیمارستان‌ها نیز به ویژه در هفته سلامت، آماده ثبت‌نام از متقاضیان هستند و درج نشان «قلب قرمز» روی گواهینامه‌ها نیز یکی دیگر از مسیرهای اعلام آمادگی داوطلبانه است.

سیحون خاطرنشان کرد: از هر ۱۰۰ نفری که فوت می‌کنند، تنها یک نفر در وضعیتی قرار می‌گیرد که امکان اهدای عضو دارد. این یک فرصت الهی و طلایی است که یک انسان بتواند پس از مرگ خود، حیات‌بخش چندین خانواده دیگر باشد؛ فرصتی که نباید با تردید و ناآگاهی از دست برود.