فرضعلی سالاری
کنشگر برنامه‌ریزی و توسعه منطقه‌ای  

در دنیای پرآشوب امروز، مفهوم دفاع دیگر به مرزهای جغرافیایی و ساختارهای نظامی محدود نیست. دفاع اجتماعی، سپری است که از درون جامعه شکل می‌گیرد و بر پایه اعتماد عمومی، مشارکت آگاهانه و مسئولیت‌پذیری شهروندان استوار است. جامعه‌ای که بتواند با تکیه بر نیروی انسانی و سرمایه اجتماعی خود در برابر تهدیدهایی مانند جنگ، بحران‌های اقتصادی، آسیب‌های اجتماعی، ناامنی فرهنگی و فرسایش همبستگی ایستادگی کند، در واقع قدرت مردم را به سپر جامعه تبدیل کرده است.
مشارکت مردم، اساس این سپر اجتماعی است. این مشارکت فقط به حضور در انتخابات یا مجامع رسمی محدود نمی‌شود، بلکه در همکاری‌های محلی، فعالیت‌های داوطلبانه، کنشگری‌های مدنی، نظارت عمومی و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت جمعی جلوه پیدا می‌کند. دفاع اجتماعی یعنی جامعه‌ای که اعضای آن خود را تماشاگر بحران‌ها نمی‌دانند، بلکه در حل مسائل نقش فعال دارند.
اما این مشارکت، بدون اعتماد عمومی پایدار نمی‌ماند. مردم زمانی وارد میدان می‌شوند که احساس کنند صدایشان شنیده می‌شود، مشارکتشان اثر دارد و نهادهای مسئول با شفافیت و پاسخگویی عمل می‌کنند. هرچه فاصله میان مردم و تصمیم‌گیران کمتر شود، توان دفاع اجتماعی نیز بیشتر خواهد شد. از همین رو، واگذاری مسئولیت‌های واقعی به جامعه و تقویت نهادهای مردمی، یک ضرورت جدی است.
دفاع اجتماعی زمانی معنا و کارآمدی پیدا می‌کند که از پایین به بالا شکل بگیرد، نه اینکه صرفاً از بالا دیکته شود. امنیت، سلامت و پیشرفت پایدار تنها با سازوکارهای رسمی تضمین نمی‌شود؛ بلکه به گفت‌وگو، هم‌افزایی و مشارکت شبکه‌ای نیاز دارد. در این میان، پیوند میان مردم، نهادهای مدنی، رسانه‌ها، آموزش‌وپرورش، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند قدرت جامعه را در برابر بحران‌ها افزایش دهد.
جامعه‌ای که مردم آن فقط نظاره‌گر باشند، دیر یا زود آسیب‌پذیر می‌شود. بیکاری، فشار اقتصادی، اعتیاد، بی‌اعتمادی و گسست اجتماعی با بخشنامه و دستور حل نمی‌شوند. این مسائل به مشارکتی آگاهانه، مستمر و مسئولانه نیاز دارند. دفاع اجتماعی، در حقیقت فرهنگی است که در آن هر شهروند خود را نسبت به سرنوشت جمعی مسئول می‌داند.
اگر قرار است از جامعه‌ای مقاوم، امیدوار و پیشرو سخن بگوییم، باید مشارکت را از سطح شعار به فرهنگ عمومی تبدیل کنیم. تنها در این صورت است که قدرت مردم، به سپر واقعی جامعه بدل می‌شود؛ سپری که نه با اجبار، بلکه با اعتماد، آگاهی و همبستگی ساخته می‌شود.