دکتر عبدالصمد بحرینی 

دکترای حقوق بین‌الملل


چند روزی است که اسرائیل و حماس به توافق آتش‌بس فاز اول رسیده‌اند که شامل آزادی گروگان‌ها، تبادل زندانیان، توقف عملیات نظامی و باز شدن مسیرهای کمک انسان‌دوستانه است. این تحول، علاوه بر جنبه سیاسی و انسانی، از نظر حقوق بین‌الملل نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. آیا این توافق فقط یک توقف موقت در جنگ است یا نقطه عطفی در مسیر تحقق صلحی پایدار و مبتنی بر قانون؟


۱. مشروعیت استفاده از زور و حق دفاع مشروع

بر اساس منشور ملل متحد، استفاده از زور علیه تمامیت ارضی کشورها ممنوع است مگر در چارچوب دفاع مشروع (ماده ۵۱ منشور). اسرائیل مدعی است که عملیات نظامی خود را در پاسخ به حملات حماس انجام داده است، اما معیارهای دفاع مشروع – ضرورت، تناسب و فوریت – باید رعایت شود. تلفات گسترده غیرنظامیان در غزه از دید بسیاری از حقوقدانان نشان می‌دهد که این معیارها کاملاً رعایت نشده‌اند.


۲. استمرار تعهدات حقوق بشردوستانه در دوران آتش‌بس

آتش‌بس به معنای رفع کامل تعهدات حقوق بشردوستانه نیست. حتی در وضعیت صلح موقت، طرف‌ها باید اصول تفکیک، تناسب و احتیاط را رعایت کنند. جلوگیری از ورود دارو، غذا یا سوخت به منطقه غزه، مغایر با تعهدات بین‌المللی است و می‌تواند به عنوان نقض حقوق بشردوستانه تلقی شود. تضمین دسترسی آزاد نهادهای امدادرسان بین‌المللی مانند صلیب سرخ یا سازمان ملل از الزامات این دوره است.


۳. وضعیت حقوقی غزه و مسئولیت اشغالگر

اگرچه اسرائیل در سال ۲۰۰۵ خروج خود از غزه را اعلام کرده، اما به دلیل کنترل مرزها، فضا و منابع حیاتی، همچنان از نظر حقوق بین‌الملل دارای وضعیت «قدرت اشغالگر» تلقی می‌شود. طبق کنوانسیون چهارم ژنو، قدرت اشغالگر موظف است امنیت و سلامت جمعیت غیرنظامی را تضمین کند. ادامه محاصره یا تخریب زیرساخت‌ها در دوره آتش‌بس می‌تواند نقض تعهدات بین‌المللی باشد.


۴. حقوق بشر و مکانیزم پاسخگویی

در دوران صلح، حقوق بشر اهمیت دوچندانی می‌یابد. حق زندگی، آزادی، و کرامت انسانی باید بدون تبعیض برای همه تضمین شود. ایجاد کمیسیون حقیقت‌یاب مستقل یا دیوان ویژه رسیدگی به جنایات جنگی می‌تواند پایه‌ای برای عدالت و اعتمادسازی باشد. بدون پاسخگویی، صلحی که به عدالت نرسد، پایدار نخواهد ماند.


جمع‌بندی

صلح کنونی میان اسرائیل و حماس فرصتی تاریخی است، اما شکننده. از منظر حقوق بین‌الملل، این صلح زمانی معنا پیدا می‌کند که به اصول بنیادین حقوق بشردوستانه، پاسخگویی، و جبران خسارت قربانیان متعهد بماند. صلح واقعی، نه در امضا، بلکه در اجرای دقیق قانون و احترام به کرامت انسان‌ها شکل می‌گیرد. اگر این توافق بتواند از شعار سیاسی به اجرای حقوقی برسد، شاید بتوان گفت خاورمیانه در مسیر «نقطه عطف» قرار گرفته است.