مختار فیاض

ادبیات به‌عنوان یک هنر اصیل انسانی، علاوه بر التذاذی که برای مخاطب خود به‌همراه دارد، همواره واجد کارکردهای اجتماعی و سیاسی مؤثری نیز بوده است. کارکردهایی که گاه حتی نتیجهٔ یک حادثهٔ بسیار مهم را دگرگون می‌سازد. از قطعه شعر «بوی جوی مولیان» رودکی سمرقندی یا فتح‌نامه سومنات فرخی سیستانی در قرون اولیهٔ اسلامی گرفته تا در قرون اخیر، داستان شعری که شکل طنزآمیز تلفظ واژه‌های آن، از یک بحران فراگیر میان آمریکا و شوروی سابق جلوگیری کرد؛ همه و همه نشان از تأثیرگذاری هنر ادبیات در روابط انسانی و حتی کلان‌تر، در روابط بین‌الملل دارد.
هرچند بعضی از افرادی که در زمینهٔ هنر و رسانه پژوهش می‌کنند، نقش رسانگی ادبیات را در حوزه‌های اجتماعی و سیاسی معاصر ناچیز می‌دانند و معتقدند که رسانه‌های جایگزین، خصوصا فضای مجازی، ادبیات را به حاشیه رانده‌است، با این حال بعید است که هیچ انسان واقع‌بینی به خود اجازه دهد که نقش اجتماعی ادبیات را حتی در عصر دیجیتال نادیده بگیرد.
بدون استثناء در تمام جنگ‌ها، هنر ادبیات، نقش بی‌بدیلی در موفقیت نیروهای نظامی ایفا کرده‌است. نمونهٔ عینی این نوع اتفاق را می‌توان در جنگ هشت‌سالهٔ عراق علیه ایران مشاهده کرد. در این جنگ، شاعران و نویسندگان ما، با هنر و ذوق خود، علاوه بر این‌که به رزمندگان، روحیهٔ حماسی تلقین و تزریق می‌کردند و مادهٔ اولیهٔ موسیقی را در اختیار مداحان، ذاکران و نوازندگان قرار می‌دادند، باعث انسجام اجتماعی در لایه‌های مختلف جامعه نیز می‌شدند.
با نگاهی به نماهنگ‌ها، پیام‌های صوتی و نوشتاری رد و بدل شده در جنگ ۱۲ روزه، فارغ از نوع رسانه‌ای که چنین پیام‌هایی در بستر آن‌ها عرضه شده‌است، ما را به این واقعیت مهم رهنمون می‌سازد که در جریان جنگ اخیر نیز که هم یک‌باره و بدون آمادگی دولت و ملت ایران روی داد و هم بسیار زودگذر بود، ادبیات نقش اساسی خود را ایفا کرد.
در این جنگ، از سویی عموم روانشناسان، یکی از بهترین راه‌ها جهت گریز از استرس و پیشگیری از افسردگی عموم مردم را مطالعه آثار ادبی توصیه کردند و از سوی دیگر بعضی از آثار ادبی حماسی، همچون «ای ایران» تورج نگهبان، چنان مورد استقبال اقشار مختلف قرار گرفت که انگار جامعه به خوانشی نو از آن، دست یافت و به نمادی از دفاع ایران و ایرانی در مقابل تجاوز اسرائیل و آمریکا تبدیل شد؛ ضمن این‌که علاوه بر سرایش اشعار جدید حماسی و میهنی، موجِ انتشار اشعار ملی و حماسی شاعران بزرگی همچون شفیعی کدکنی، هوشنگ ابتهاج، مهدی اخوان ثالث، شهریار و...تمام رسانه‌ها ازجمله فضای مجازی را دربرگرفت.
با این وصف می‌توان چنین نتیجه گرفت که هرچند با گسترش رسانه‌های مختلف حقیقی و مجازی، ممکن است مردم ایران به‌طور خاص، ادبیات را به‌عنوان یک رسانهٔ فراگیر، پی نگیرند، ولیکن این هنر ارزشمند بشری، همواره نقش خود را با التذاذ و سودمندیِ به‌موقع ایفا خواهد کرد.